Tiếp lửa cho nghề xưa phố Hội

Làng nghề trở thành sinh kế bền vững

Mùa xuân ở Hội An rạng ngời sắc vàng của hoa mai, hoa cúc, của nắng mật ong rải lên tường rêu nhà cổ, mái ngói âm dương. Cách trung tâm chừng 3 km về phía tây, làng gốm Thanh Hà hiền hòa hiện ra với mùi đất sét ẩm, khói lò phảng phất và tiếng bàn xoay đều đặn. Năm 2025, làng gốm Thanh Hà (phường Hội An Tây) được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trao tặng danh hiệu “Điểm du lịch cộng đồng tốt nhất”; trước đó, năm 2019, nghề gốm Thanh Hà được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Ở Thanh Hà hôm nay, từ lò nung, sân nhà đến gian trưng bày nhỏ, mọi không gian đều chuyển động xoay quanh gốm.

Theo chân một nhóm khách Hàn Quốc, tôi ghé cơ sở gốm Sơn Thúy của anh Nguyễn Viết Lâm và chị Trần Thị Tuyết Nhung, hai gương mặt tiêu biểu trong số lớp nghệ nhân trẻ của làng đang mải miết tìm kiếm hướng đi mới cho gốm Thanh Hà. Từ kiến thức tích lũy qua trường học và thực tế, nghệ nhân Lâm, sinh năm 1988, đang kiên trì thử nghiệm để tái tạo sắc men cổ của làng.

Nghệ nhân Lâm chia sẻ, một sản phẩm gốm phải trải qua năm công đoạn cơ bản: thấu đất, chuốt gốm, trang trí hoa văn, tráng men và nung gốm; thời gian hoàn thiện ít nhất 15 ngày. Sơn Thúy hiện là cơ sở đầu tiên và duy nhất tại Thanh Hà thực hiện tráng men, nung ở khoảng 1.200°C trong 12 tiếng, tạo nên những sản phẩm bền chắc, giàu thẩm mỹ. Vì thế, gốm Sơn Thúy không chỉ bán được giá cao gấp 3-4 lần gốm thô, mà còn theo chân du khách đi nhiều quốc gia và đóng vai trò như những “đại sứ văn hóa” của Hội An.

Du khách tìm hiểu nghệ thuật điêu khắc gỗ tại Làng Củi Lũ.

Bên cạnh đó, không thể không nhắc đến hoạt động trải nghiệm tập làm nghệ nhân làng gốm, vừa được khách nước ngoài yêu thích, vừa thu hút các nhóm khách nội địa có trẻ em, thanh niên... Làng gốm Thanh Hà hiện có 37 hộ dân với gần 70 lao động trực tiếp, thu nhập bình quân 7-10 triệu đồng/người/tháng. Năm 2001, làng chỉ đón 674 lượt khách, doanh thu hơn 8 triệu đồng; đến năm 2025, con số đã vượt 251.000 lượt, trong đó 95% là khách quốc tế.

Trở lại phố cổ lúc hoàng hôn, ánh đèn lồng muôn màu khắp các nẻo đường phố Hội khiến nhiều tốp khách dừng lại thích thú chụp ảnh, ghi hình. Đèn lồng Hội An không chỉ là vật trang trí mà còn là biểu tượng văn hóa. Khác với đèn giấy hay ni-lông của nhiều quốc gia châu Á, đèn lồng Hội An bọc vải lụa, gấm, lanh, bền và bắt mắt.

Ở Cẩm Hà, ai ai cũng biết đến Nghệ nhân Ưu tú Huỳnh Văn Ba, người có công lớn trong việc cải tiến khung đèn xếp gọn, giúp sản phẩm dễ vận chuyển và phổ biến rộng rãi. Từ nền tảng ấy, anh Võ Đình Hoàng (41 tuổi) đã sáng lập dòng đèn Dé Lantana, đưa giấy dừa nước vào thiết kế, kể những câu chuyện mới về ký ức và bản sắc. Tại Lễ hội Đèn lồng quốc tế Ocean 2025, nhóm Hội An Craft của anh đã giành giải thưởng cao nhất bằng cụm tác phẩm “Hồn thiêng Đất Việt”, khẳng định khả năng kết hợp giữa kỹ thuật truyền thống và tư duy sáng tạo đương đại.

Không dừng ở trưng bày, đèn lồng còn trở thành sản phẩm du lịch. Năm 2023, Tripadvisor (nền tảng du lịch lớn nhất thế giới) xếp chương trình trải nghiệm học làm lồng đèn Hội An vào danh sách 10 trải nghiệm hấp dẫn nhất Việt Nam. Tại các xưởng Hà Linh, Long Vỹ, Thanh Trúc... du khách được tự tay dựng khung, căng vải, vẽ họa tiết. Một nữ du khách người Úc chia sẻ: “Chiếc đèn tôi mang về có thể không hoàn hảo nhưng nó gắn với một buổi chiều rất đẹp ở Hội An, Việt Nam”.

Khơi thông mạch nguồn sáng tạo

Bên sông Thu Bồn, làng mộc Kim Bồng thức dậy từ tinh mơ trong tiếng cưa, tiếng đục. Thế kỷ 16 và 17, khi thương cảng Hội An hưng thịnh, mộc Kim Bồng từng đạt đỉnh cao, phát triển bốn nhánh: mộc xây dựng, mộc gia dụng, mộc mỹ nghệ và mộc ghe thuyền. Dấu ấn Kim Bồng hiện diện trong nhiều công trình gỗ ở Hội An, Đà Nẵng và các địa phương khác, góp phần định hình diện mạo kiến trúc của vùng đất. Trải qua nhiều thăng trầm, đối mặt bộn bề khó khăn và nguy cơ mai một, giờ đây Kim Bồng không chỉ giữ được nghề mộc truyền thống mà còn tích cực đổi mới, đa dạng hóa sản phẩm và trở thành điểm đến trải nghiệm hấp dẫn.

Tại Xưởng mộc Huỳnh Ri, không khí đón khách đầu xuân dường như vui tươi, tự hào hơn gấp bội khi ông chủ là nghệ nhân Huỳnh Sướng (56 tuổi) vừa vinh dự nhận danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân ngay đầu năm mới 2026. Là thế hệ thứ 13 của thương hiệu mộc họ Huỳnh nổi tiếng Hội An, ông Sướng đã trực tiếp đào tạo hàng trăm học viên địa phương thành thợ giỏi, động viên các con theo học mỹ thuật bài bản để nối nghề.

Bên cạnh làng mộc Kim Bồng còn có làng nghề chiếu cói Kim Bồng, nơi lưu giữ và kể những câu chuyện về văn hóa và tri thức dân gian. Chị Phạm Thị Công (sinh năm 1989), sau nhiều năm làm hướng dẫn viên du lịch đã trở về làng khôi phục nghề truyền thống. Không gian ven sông được cải tạo thành nơi trình diễn, nơi du khách cùng ra đồng, phơi cói, nhuộm, dệt chiếu. Cơ sở của chị đạt OCOP 3 sao; tháng 12/2024, nghề dệt chiếu Kim Bồng được công nhận là nghề thủ công truyền thống.

Đáng chú ý, tại Hội An thời gian qua đã ra đời nhiều mô hình đưa nghệ thuật đương đại vào không gian làng nghề, chẳng hạn như Xưởng tre Taboo Bamboo của anh Võ Tấn Tân ở rừng dừa Cẩm Thanh, Làng Củi Lũ của anh Lê Ngọc Thuận ở Cẩm Hà... nơi tre và gỗ bản địa được nâng tầm thành chất liệu nghệ thuật điêu khắc, sắp đặt.

Nhìn tổng thể, có thể thấy du lịch làng nghề Hội An đang chuyển từ mô hình “tham quan-mua sắm” sang “trải nghiệm-tương tác-kể chuyện”. Tuy nhiên, thách thức vẫn hiện hữu khi nguy cơ thương mại hóa làm nhạt bản sắc, áp lực du khách đông, sự thiếu đồng đều về chất lượng trải nghiệm, khan hiếm nguyên liệu truyền thống và bài toán cân bằng giữa bảo tồn và phát triển.

Theo các chuyên gia, quy hoạch tour tuyến hợp lý, xây dựng chuẩn chất lượng trải nghiệm, hỗ trợ nghệ nhân, đào tạo kỹ năng làm du lịch cho người dân và khuyến khích sáng tạo của giới trẻ trên nền tảng giá trị bản địa là những hướng đi cần thiết.

Những năm gần đây, lớp trẻ Hội An đã nhập cuộc bằng tư duy mới. Sau Chương trình đào tạo lãnh đạo trẻ Hội An năm 2025, 50 bạn trẻ đã phát triển 14 dự án đổi mới sáng tạo về bảo tồn di sản và làng nghề. Mới đây, Câu lạc bộ Điểm đến xanh Xứ Quảng và khoảng 20 doanh nghiệp lữ hành trên cả nước tổ chức khảo sát, đưa 10 làng nghề tiêu biểu của phường Hội An, Hội An Đông, Hội An Tây vào “bản đồ” tour tuyến mới, hướng tới đa dạng hóa sản phẩm du lịch Đà Nẵng năm 2026.

Theo Giám đốc Công ty Wide Eyed Travel & Tour Lương Bích Hà, văn hóa làng nghề Hội An giàu tiềm năng phát triển hòa cùng xu hướng du lịch xanh, thân thiện môi trường, đặc biệt với các sản phẩm thủ công và chữa lành - những giá trị đang được thị trường Âu, Mỹ, Úc quan tâm.

Bên trong dáng dấp phố xưa cổ kính, Hội An chứa đựng cả một không gian năng lượng tươi mới, nơi nghề xưa được tiếp lửa bằng sự chung tay của nghệ nhân, cộng đồng, chính sách và sức sáng tạo trẻ.