Thỏa thuận giải giáp Hamas: Bước ngoặt nhiều thử thách

Việc tái thiết kinh tế và khôi phục dịch vụ công là yếu tố thúc đẩy Gaza bước sang giai đoạn ổn định lâu dài. Ảnh: UNRWA

Lần đầu tiên sau nhiều năm xung đột, Hamas chấp nhận văn kiện đặt nền móng cho quá trình giải giáp toàn diện lực lượng vũ trang tại Dải Gaza. Theo các kênh truyền thông, các lực lượng Palestine sẽ xây dựng lộ trình giải giáp chi tiết trong vòng 14 ngày dưới sự giám sát của Hội đồng Hòa bình Gaza và một cơ chế xác minh quốc tế. Vũ khí sẽ được bàn giao theo từng giai đoạn cho một ủy ban quốc gia Palestine dự kiến tiếp quản công tác quản trị Gaza sau chiến tranh, trong khi lực lượng ổn định quốc tế sẽ triển khai để bảo đảm an ninh và giám sát quá trình thực hiện. Song song đó, Israel từng bước rút quân khỏi Dải Gaza.

Tổng thống Mỹ Donald Trump đánh giá, đây là một “bước ngoặt lịch sử”, đồng thời cho biết kế hoạch sẽ mở đường để Gaza được quản lý bởi một chính quyền Palestine mới với sự hỗ trợ của Hội đồng Hòa bình. Một số quốc gia Arab, đặc biệt là Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) cũng hoan nghênh diễn biến mới, đánh giá đây là cơ hội hiếm có để chấm dứt cuộc chiến kéo dài. Tuy nhiên, còn những dấu hiệu cho thấy tình hình vẫn trắc trở.

Đầu tiên là việc Hamas không coi đây là đầu hàng vô điều kiện. Phong trào này nhiều lần khẳng định chỉ giao nộp vũ khí nếu Israel thực hiện đầy đủ các cam kết, bao gồm chấm dứt hoạt động quân sự, rút lực lượng khỏi Gaza và cho phép tái thiết dải đất bị tàn phá sau gần 3 năm chiến sự.

Thứ đến, diễn biến trên thực địa cho thấy còn khoảng cách rất lớn giữa thỏa thuận trên giấy và khả năng triển khai thực tế. Trong các ngày 1 và 2-8, quân đội Israel tiếp tục không kích Gaza, khiến thêm dân thường thiệt mạng và phá hủy cả kho vật tư y tế gần Bệnh viện Al-Aqsa. Đến nay, Israel cũng chưa chấp nhận toàn bộ lộ trình. Một số quan chức nước này đòi hỏi Hamas phải “giải giáp thực chất” trước khi Tel Aviv rút quân quy mô lớn, cho rằng việc chấm dứt chiến dịch quân sự quá sớm có thể tạo điều kiện để Hamas tái tổ chức lực lượng.

Giới phân tích quốc tế nhìn nhận, thỏa thuận hiện nay mới chỉ giải quyết được vấn đề mang tính nguyên tắc, còn hàng loạt câu hỏi quan trọng vẫn chưa có lời giải. Việc kiểm kê, thu gom và lưu giữ hàng chục nghìn vũ khí trong điều kiện Gaza bị tàn phá nặng nề sẽ đòi hỏi một lực lượng quốc tế có quyền hạn đủ mạnh và được cả Israel lẫn Palestine tin tưởng. Cùng với đó là bài toán khó về quản trị Dải Gaza sau chiến tranh. Việc xây dựng một bộ máy quản trị đủ năng lực, được người dân chấp nhận và đồng thời duy trì an ninh trong bối cảnh khoảng trống quyền lực xuất hiện sẽ là thách thức cực kỳ lớn. Nhiều ý kiến còn cho rằng, nếu quá trình chuyển giao diễn ra chậm hoặc thiếu nguồn lực, các nhóm vũ trang khác hoàn toàn có thể nổi lên thay thế Hamas.

Cuối cùng là yếu tố chính trị nội bộ, khi Hamas vẫn tồn tại nhiều phe phái với mức độ sẵn sàng từ bỏ vũ khí khác nhau, chính trường Israel còn chia rẽ sâu sắc về chiến lược hậu chiến. Việc thiếu lòng tin giữa các bên đang là rào cản lớn nhất đối với nỗ lực hiện thực hóa thỏa thuận.

Các tổ chức nhân đạo cũng nhấn mạnh rằng, hòa bình khó bền vững nếu điều kiện sống tại Gaza không được cải thiện nhanh chóng. Hơn 2 triệu người hiện vẫn đối mặt với tình trạng thiếu lương thực, nước sạch, thuốc men và nơi ở. Nhiều ý kiến cho rằng, việc tái thiết kinh tế và khôi phục dịch vụ công mới là yếu tố quyết định khả năng Gaza bước sang giai đoạn ổn định lâu dài.

Từ thực tế, có thể hình dung 3 kịch bản chính. Tích cực nhất là Israel và Hamas cùng thực hiện đúng lộ trình, lực lượng quốc tế được triển khai đầy đủ, quá trình giải giáp diễn ra theo từng giai đoạn và Gaza bắt đầu bước vào công cuộc tái thiết. Kịch bản thứ hai, được nhiều chuyên gia đánh giá là có xác suất cao hơn, là các bên tiếp tục đàm phán nhưng tiến độ rất chậm, vừa thực hiện từng phần vừa liên tục phát sinh tranh cãi về vi phạm cam kết. Kịch bản xấu nhất là khi các cuộc không kích và giao tranh tiếp tục leo thang, khiến thỏa thuận sụp đổ trước khi quá trình giải giáp thực sự bắt đầu.

Dù thế nào, việc Hamas lần đầu tiên đồng ý về nguyên tắc đối với một lộ trình giải giáp đã phá vỡ thế bế tắc kéo dài nhiều năm. Đây là cơ hội quý báu cần nắm bắt và triển khai tối ưu nhằm khai thông lối thoát, đặt những viên gạch nền đầu tiên trên chặng đường mới hướng tới hòa bình và ổn định cho khu vực vốn đã trải qua nhiều năm bất ổn.