Phép thử với Hiệp ước Schengen

Việc các nước khôi phục kiểm soát biên giới nội bộ có thể gây suy yếu niềm tin vào nguyên tắc tự do đi lại và cũng dấy lên câu hỏi về năng lực phối hợp chính sách giữa các nước Liên minh châu Âu (EU) trước thách thức bên ngoài.

Quang cảnh hỗn loạn ở thành phố Ceuta thuộc Tây Ban Nha, với dòng người di cư quy mô lớn tìm cách vượt biên trái phép vào đây để mở đường đến với “miền đất hứa” châu Âu, đã khiến Ceuta trở thành cái tên nổi bật trong chương trình nghị sự của EU suốt nửa đầu tháng 8.

Italia đã phải tuyên bố đình chỉ việc áp dụng đầy đủ Hiệp ước Schengen về tự do đi lại với Tây Ban Nha do lo ngại an ninh. Pháp cũng lập tức siết chặt an ninh tại biên giới với Tây Ban Nha, tăng cường lực lượng cảnh sát và hiến binh.

Cuộc khủng hoảng di cư khiến Ireland, nước đang giữ chức Chủ tịch luân phiên Hội đồng EU, phải kích hoạt liên tiếp các cơ chế ứng phó chỉ trong vài ngày. Hiện lực lượng an ninh Maroc vẫn đang nỗ lực ngăn chặn hàng trăm người di cư tìm cách vượt biên trái phép vào Ceuta.

Giới lãnh đạo châu Âu khẳng định rằng, Khu vực tự do đi lại Schengen không bị ảnh hưởng sau vụ việc ở Ceuta, nhưng dường như điều này không đủ để khỏa lấp những nghi ngờ về sức sống, tính bền vững và hiệu quả của Hiệp ước Schengen.

Trong quá khứ, Hiệp ước từng bị chỉ trích là “gót chân Achilles” của Lục địa già với những lỗ hổng an ninh trầm trọng. Khi cuộc khủng hoảng di cư nổ ra tại châu Âu giai đoạn 2015-2016, các tay súng thánh chiến từ Trung Đông trở về châu Âu đã lợi dụng việc tự do di chuyển trong khối để gây ra các vụ tấn công khủng bố, đặt an ninh toàn khu vực vào trạng thái báo động đỏ. Sau đó, đại dịch Covid-19 bùng phát khiến các quốc gia buộc phải thiết lập kiểm soát biên giới quốc gia để ngăn vi-rút lây lan.

Phản ứng tạm thời đóng cửa biên giới quốc gia khi gặp thách thức an ninh của các chính phủ là điều dễ hiểu, tuy nhiên điều này sẽ ảnh hưởng Hiệp ước Schengen nếu các biện pháp tạm thời được sử dụng quá thường xuyên. Bởi vậy, hiện các nước đang đẩy mạnh cải tổ hiệp ước theo hướng chặt chẽ và hiệu quả hơn, trong đó có đổi mới hệ thống kiểm soát xuất nhập cảnh bên ngoài, áp dụng công nghệ để nâng cao hiệu quả quản lý, bảo đảm an ninh.

Tinh thần đoàn kết và hội nhập của châu Âu gặp thử thách trong bối cảnh EU hoàn tất khung pháp lý di cư mới chỉ được hai tháng. Hiệp ước về di cư và tị nạn của EU, vốn được coi là cuộc cải tổ toàn diện nhất trong nhiều năm qua của Brussels ở lĩnh vực quản lý di cư, chính thức được áp dụng vào tháng 6/2026.

Cuộc khủng hoảng ở Ceuta vừa qua cho thấy một thực tế là, vấn đề không chỉ ở chỗ EU có cơ chế kiểm soát di cư hay không, mà còn là việc vận hành cơ chế ấy trên thực tế ra sao khi khủng hoảng đến.

Bên cạnh đó, xử lý di cư không chỉ là siết chặt kiểm soát biên giới bên ngoài mà còn là quản trị, phối hợp thông tin tình báo. EU đang hợp tác chặt chẽ với các nền tảng mạng xã hội lớn nhằm ngăn chặn tin giả kích động các vụ vượt biên trái phép, sau khi thông tin sai lệch bị cho là một nguyên nhân dẫn đến làn sóng di cư ồ ạt đổ vào Ceuta.

Tình hình ở điểm nóng di cư Ceuta vừa qua không đơn thuần là câu chuyện về đóng, mở cửa biên giới nội bộ giữa các nước, mà là phép thử với Hiệp ước Schengen, dấy lên câu hỏi về tinh thần đoàn kết, sự sẵn sàng chia sẻ trách nhiệm khi lợi ích an ninh của từng nước va chạm với giá trị cốt lõi của toàn khối.

Nếu mỗi cuộc khủng hoảng nổi lên lại khiến các quốc gia quay về “đóng cửa cài then” thì giá trị của Hiệp ước Schengen ít nhiều sẽ bị lung lay. Và dư luận cũng đang chờ đợi xem liệu Hiệp ước về di cư và tị nạn của EU có đủ mạnh để ngăn ngừa kịch bản ở Ceuta xảy ra thêm lần nữa hay không, trong bối cảnh tình hình địa chính trị vẫn diễn biến phức tạp, khó lường.