Những chính sách nhân văn ngăn ngừa lao động trẻ em

Những năm gần đây, nhờ những chính sách thiết thực, sự chung tay của chính quyền địa phương và các ngành, các cấp, tình trạng lao động trẻ em đã giảm đáng kể. Để chấm dứt tình trạng này, các cơ quan chức năng đang tiến hành xây dựng Chương trình quốc gia về bảo vệ trẻ em và phòng ngừa, giảm thiểu lao động trẻ em trái quy định của pháp luật, giai đoạn 2026-2030.

Theo số liệu thống kê của Cục Bà mẹ và Trẻ em (Bộ Y tế), tỷ lệ lao động trẻ em đã giảm đáng kể qua các năm. Đến năm 2023, cả nước có 731.600 trẻ em tham gia lao động, giảm gần 2,5 lần so với thời điểm năm 2018. Hiện nay, cả nước còn khoảng 270 nghìn lao động trẻ em, giảm gần một phần ba so với năm 2023. Nếu phân theo độ tuổi thì nhóm trẻ từ 15 đến 17 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất với 65,6%; tiếp đến là nhóm từ 12 đến 14 tuổi chiếm 28,7% và nhóm từ 5 đến 11 tuổi chiếm 5,7%, bình quân mỗi lao động trẻ em phải làm việc khoảng 37,5 giờ/tuần. Tỷ lệ lao động trẻ em được kéo giảm là kết quả từ những chính sách thiết thực, nhân văn của Đảng và Nhà nước.

Những năm gần đây, các hoạt động tuyên truyền trong lĩnh vực này được triển khai mạnh mẽ hơn, hướng đến mục tiêu nâng cao nhận thức, trách nhiệm của gia đình, nhà trường và xã hội trong công tác bảo vệ, chăm sóc, giáo dục trẻ em.

Nhiều ngành nghề có đông trẻ em tham gia lao động cũng dần trở nên ít đi, như nghề bán vé số dạo, một trong những nghề có sự tham gia của lao động trẻ em khá phổ biến tại khu vực các tỉnh phía nam. Trước đây, không khó để thấy hình ảnh những đứa trẻ rong ruổi cùng bố mẹ đi khắp các ngả đường, thôn, xóm để bán vé số mưu sinh. Tuy nhiên, vài năm trở lại đây, tình trạng này không còn nhiều.

Tại Tây Ninh, địa phương có số lượng người bán vé số dạo thuộc hàng đông nhất cả nước, hiện lao động trẻ em làm công việc này gần như còn rất ít. Theo đồng chí Phạm Tấn Hòa, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Tây Ninh, một số gia đình do kinh tế khó khăn đã cho con nghỉ học từ sớm để đi kiếm sống. Qua công tác nắm bắt tình hình trên địa bàn, chính quyền địa phương đã thường xuyên vận động, tuyên truyền về hệ lụy của lao động trẻ em, những ảnh hưởng đến sức khỏe, giáo dục và tương lai của các cháu. Chính vì vậy, dần dần người dân cũng nhận thức và không bắt các cháu đi làm khi chưa đủ tuổi.

Tỉnh Quảng Ninh đặt mục tiêu không để trẻ em và người chưa thành niên từ 5 đến 17 tuổi lao động trái pháp luật. Cách làm của địa phương này là chú trọng nhận diện sớm những nhóm trẻ có nguy cơ rơi vào lao động trái quy định để kịp thời hỗ trợ, can thiệp thay vì chỉ xử lý khi có vi phạm. Tỉnh cũng đã xây dựng mạng lưới làm công tác trẻ em ngay tại cơ sở. Hiện, các xã, phường đều có lãnh đạo, chuyên viên phụ trách lĩnh vực trẻ em và gần 1.500 cộng tác viên tại các thôn, khu. Đây là lực lượng gần dân, gần trẻ em, có thể nắm bắt những biến động trong gia đình, trường học, khu dân cư và kịp thời phát hiện các dấu hiệu trẻ em bị đẩy vào lao động sớm, từ đó có biện pháp ngăn chặn.

Từ khi cơ quan chức năng siết chặt việc quản lý, cấm sử dụng lao động trẻ em thì tình trạng này đã giảm đi rất nhiều. Người sử dụng lao động trẻ em sẽ chịu trách nhiệm trước pháp luật với khung hình phạt nặng hay nhẹ tùy theo mức độ vi phạm. Tuy nhiên, thực tế tại một số hàng, quán kinh doanh… trên toàn quốc vẫn sử dụng lao động trẻ em, nhưng số lượng không nhiều.

Ngoài ra, tình trạng chăn dắt trẻ em, bao gồm cả những hành vi lôi kéo, ép buộc, hoặc lợi dụng trẻ em đi lao động kiếm tiền như ăn xin, bán hàng rong hoặc làm các công việc nặng nhọc để trục lợi cũng bị cơ quan chức năng kiểm soát, xử lý nghiêm minh. Đây là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng, xâm phạm quyền trẻ em và có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Theo cơ quan chức năng, những trẻ em phải lao động khi chưa đủ tuổi sẽ kéo theo nhiều hệ lụy nghiêm trọng, không chỉ ảnh hưởng đến bản thân trẻ (bị mất cơ hội học tập, tổn hại sức khỏe, không có tuổi thơ đúng nghĩa), gia đình mà cho cả xã hội. Bên cạnh đó, vì phải va vấp với xã hội từ sớm cho nên tiềm ẩn nguy cơ trẻ sẽ bị lôi kéo vào các tệ nạn xã hội, vi phạm pháp luật hay trở thành nạn nhân của nạn bóc lột, xâm hại…

Ở tầm vĩ mô, lao động trẻ em làm suy giảm chất lượng nguồn nhân lực, ảnh hưởng năng suất lao động quốc gia và hình ảnh của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, các thị trường quốc tế ngày càng coi trọng yếu tố lao động bền vững, lao động trẻ em trở thành rào cản lớn đối với phát triển kinh tế. Việc sử dụng lao động trẻ em khiến cho nền kinh tế bị bao vây, hàng hóa bị tẩy chay, áp thuế do vi phạm các hiệp định thương mại, làm doanh nghiệp bị loại khỏi chuỗi cung ứng, mất uy tín, cấm xuất khẩu hay ngừng đầu tư, gây thiệt hại kinh tế và mất thương hiệu quốc gia.

Hiện tại, Cục Bà mẹ và Trẻ em, Bộ Y tế cũng đang phối hợp các đơn vị liên quan xây dựng Dự thảo Chương trình quốc gia về bảo vệ trẻ em và phòng ngừa, giảm thiểu lao động trẻ em trái quy định của pháp luật, giai đoạn 2026-2030. Phó giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tri Thức, Thứ trưởng Y tế cho biết: Chương trình này là yêu cầu cấp thiết nhằm tiếp tục bảo đảm quyền trẻ em, thúc đẩy phát triển nguồn nhân lực và thực hiện các cam kết quốc tế của Việt Nam trong giai đoạn mới.

Những mục tiêu, chỉ tiêu và giải pháp trước hết sẽ lấy dự phòng là quan trọng, tiên quyết, chú ý đến nhóm trẻ yếu thế, trẻ em ở vùng sâu, vùng xa, miền núi, hải đảo; đồng thời tạo cơ chế phối hợp thống nhất giữa các bộ, ngành và địa phương, phát huy sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị cùng bảo vệ, chăm sóc sức khỏe thể chất, tinh thần, cơ hội học tập và tương lai của trẻ; tăng cường an sinh xã hội và thúc đẩy sự phát triển bền vững của Việt Nam.