Nhiều phát hiện mới từ khảo cổ học đóng góp vào công tác nghiên cứu văn hóa, lịch sử Việt Nam

Theo báo cáo của Tiến sĩ Đỗ Trường Giang, Viện Khảo cổ học, có 396 bài viết gửi tới hội thảo, tập trung vào nhiều lĩnh vực như khảo cổ học tiền sử, sơ sử, khảo cổ học lịch sử, văn hóa Champa, Óc Eo và khảo cổ học dưới nước. Các nghiên cứu cho thấy hoạt động khảo cổ học tiếp tục được triển khai trên nhiều địa bàn, với sự kết hợp giữa điều tra thực địa, nghiên cứu bộ sưu tập và phân tích liên ngành.

Đại biểu trình bày tham luận tại hội thảo. (Ảnh: Vương Diệm)

Trong số các kết quả đáng chú ý, có cuộc khai quật lần thứ tư tại khu vực Chính điện Kính Thiên, Hoàng thành Thăng Long, năm 2026 được tiến hành trên diện tích 910m². Kết quả bước đầu làm rõ thêm cấu trúc nền điện, hệ thống móng cột, bó nền và sân lát gạch thời Lê, đồng thời phát hiện dấu tích điện Long Thiên thời Nguyễn. Địa tầng tại khu vực này dày khoảng 6 m, chứa các lớp văn hóa từ thời Đại La, Đinh-Tiền Lê, Lý, Trần, Lê đến Nguyễn và cận hiện đại, cung cấp thêm tư liệu về quá trình hình thành, biến đổi của khu trung tâm quyền lực qua nhiều thời kỳ lịch sử.

Tại Chạp Khê, Quảng Ninh, cuộc khai quật khẩn cấp vào tháng 12/2025 phát hiện một ngôi mộ gạch quy mô lớn, có cấu trúc gồm nhiều phòng và hành lang. Các nhà khảo cổ thu được 2.673 tiêu bản thuộc nhiều nhóm chất liệu, loại hình. Căn cứ cấu trúc kiến trúc, kỹ thuật xây dựng, hoa văn và tư liệu đối sánh, nhóm nghiên cứu bước đầu đề xuất niên đại ngôi mộ vào khoảng nửa đầu thế kỷ II sau Công nguyên. Kết quả bổ sung tư liệu nghiên cứu táng tục và đời sống xã hội trong giai đoạn đầu Công nguyên.

Những nghiên cứu mới nhất đã mang lại nhiều tư liệu quan trọng về thời kỳ Champa-Óc Eo. (Ảnh: Vương Diệm)

Ở Nam Bộ, các nghiên cứu tại Óc Eo-Ba Thê tiếp tục làm rõ đặc điểm đô thị và hoạt động sản xuất của cư dân cổ. Tại Gò Tư Trâm, cuộc khai quật năm 2025 ghi nhận 12.894 tiêu bản, gồm đồ dùng sinh hoạt bằng đất nung, gạch và ngói. Số lượng lớn vật liệu kiến trúc gợi mở khả năng từng có hoạt động sản xuất tại địa điểm hoặc khu vực lân cận. Tuy nhiên, do chưa tìm thấy dấu tích lò nung, giả thuyết này cần được tiếp tục nghiên cứu. Những phát hiện tại Óc Eo cùng các nghiên cứu về Champa cũng góp phần bổ sung tư liệu về giao lưu văn hóa trong khu vực Đông Nam Á.

Một số phát hiện khảo cổ học dưới nước. (Ảnh: Vương Diệm)

Khảo cổ học dưới nước ghi nhận nhiều kết quả từ khảo sát tại Châu Thuận Biển, Quảng Ngãi, đến nghiên cứu thuyền cổ Hà Mãn, Bắc Ninh và khai quật dấu tích cọc gỗ tại khu vực hồ phía bắc đền Kiếp Bạc. Các tư liệu mở rộng phạm vi nghiên cứu về tàu thuyền, phương tiện đi lại và hoạt động của cư dân ven sông, ven biển, qua đó cung cấp thêm căn cứ tìm hiểu giao thông đường thủy và giao thương trong lịch sử.

Phát biểu tại hội thảo, Tiến sĩ Hà Văn Cẩn, Viện trưởng Viện Khảo cổ học, lưu ý cần xem xét di tích, hiện vật trong mối liên hệ với địa tầng, cảnh quan tự nhiên, môi trường và các địa điểm khảo cổ liên quan. Theo ông, việc ứng dụng các công nghệ như GIS, LiDAR, radar xuyên đất và mô hình 3D cần xuất phát từ câu hỏi nghiên cứu cụ thể, phục vụ kiểm chứng giả thuyết khoa học. Công nghệ cần hỗ trợ giải quyết vấn đề nghiên cứu, thay vì được sử dụng đơn thuần như một phương tiện kỹ thuật.

Trong khi đó, Giáo sư, Tiến sĩ Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, đề cập vai trò của khảo cổ học trong việc cung cấp những bằng chứng vật chất trực tiếp về quá khứ, bổ sung cho nguồn sử liệu thành văn. Ông đề nghị các nhà khoa học dành thời gian trao đổi những vấn đề cốt lõi, tôn trọng bằng chứng và khác biệt học thuật, cùng tìm kiếm cách giải thích thuyết phục hơn đối với những vấn đề lịch sử còn chưa được làm sáng tỏ. Theo ông, sự phối hợp giữa các cơ quan nghiên cứu, quản lý, bảo tồn và địa phương có ý nghĩa quan trọng để phát huy năng lực nghiên cứu của ngành.

Các đại biểu tham quan trưng bày những phát hiện mới về khảo cổ học.(Ảnh: Vương Diệm)

Các nhà nghiên cứu trao đổi về những kết quả khảo cổ học mới năm 2026. (Ảnh: Vương Diệm)

Với 61 lần tổ chức, Hội thảo “Những phát hiện mới về Khảo cổ học” tiếp tục là diễn đàn trao đổi học thuật quan trọng của ngành khảo cổ học Việt Nam. Những kết quả được công bố tại hội thảo góp phần bổ sung nguồn tư liệu khảo cổ, đồng thời đặt ra các vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu để làm rõ hơn lịch sử và văn hóa Việt Nam qua các thời kỳ.