Nghị quyết số 80 - NQ/TW của Bộ Chính trị với tư tưởng văn hóa Hồ Chí Minh

Các đại biểu hai tỉnh Tuyên Quang và Thái Nguyên chụp ảnh lưu niệm tại Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Hội nghị gặp mặt, ký kết Bản ghi nhớ về một số nội dung hợp tác giữa hai địa phương có truyền thống cách mạng trong giai đoạn mới.

Đất nước bước vào kỷ nguyên vươn mình với tư duy đột phá để phát triển nhanh và bền vững thì cần phải xem văn hóa là cốt lõi. Từ những năm 40 thế kỷ trước khi đất nước chưa giành được độc lập, Hồ Chí Minh đã nhận thức được vai trò của văn hóa, muốn giành được độc lập phải khơi dậy nguồn lực văn hóa của dân tộc. Người đã định nghĩa: “Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với những biểu hiện của của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng với nhu cầu của đời sống và sự sinh tồn của xã hội”. Với quan điểm đó của Hồ Chí Minh, Nghị quyết số 80-NQ/TW đã nhấn mạnh mối quan hệ giữa con người với văn hóa, đó là con người sáng tạo ra văn hóa, đến lượt giá trị chuẩn mực văn hóa lại giúp con người hoàn thiện nhân cách của mình, tự điều tiết quan hệ của mình với thế giới và với chính mình để sáng tạo và phát triển. Như vậy vấn đề lớn đặt ra là cần phải quan tâm đúng mức đến đặc trưng “điều tiết” của văn hóa. Sức mạnh điều tiết thể hiện sâu sắc trên các lĩnh vực cả vĩ mô lẫn vi mô. Văn hóa ở vị trí trọng tâm và luôn điều tiết xã hội; sức mạnh và niềm tin của cộng đồng xã hội xuất phát từ bản lĩnh, trình độ, trí tuệ, lương tâm và sự tỉnh táo văn hóa. Sức mạnh của văn hóa tạo nên sức mạnh tinh thần và khả năng sáng tạo làm cơ sở cho sự phát triển. Đây là vấn đề mới của Nghị quyết.

Nghị quyết số 80-NQ/TW nhấn mạnh: “Phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số tạo dựng không gian mới, xung lực mới cho sự phát triển văn hóa”. Chính vì vậy văn hóa gắn liền với các mũi đột phá trong lĩnh vực ứng dụng chuyển đổi số, khoa học công nghệ. Nghị quyết nêu rõ: “Cần xây dựng cơ chế, chính sách định hướng phát triển trong lĩnh vực văn hóa, ban hành bộ quy tắc ứng xử trên không gian số, làm trong sạch môi trường văn hóa số, xây dựng hệ thống sinh thái văn hóa số”. Nghị quyết khẳng định văn hóa không chỉ là “nền tảng tinh thần” mà “phải trở thành nền tảng vững chắc của sự phát triển; “văn hóa con người là nền tảng”; “phát triển văn hóa phải trở thành nền tảng vững chắc cho sự phát triển và cho tiến bộ xã hội”. Như vậy trên tinh thần kế thừa hài hòa, đồng nhịp với quan điểm về văn hóa như đã nêu, lần này Nghị quyết có bước phát triển mới trong tiếp cận văn hóa mang tính thực tiễn, nâng cao, phù hợp và bao trùm về vị trí, vai trò và chuẩn mực văn hóa.

Nghị quyết đã phát triển tư duy về văn hóa của Hồ Chí Minh khi Người khẳng định: “Năm điểm lớn của xây dựng nền văn hóa dân tộc. Xây dựng tâm lý: Tinh thần độc lập tự chủ; xây dựng luân lý: Biết hi sinh mình làm lợi cho quần chúng; xây dựng xã hội: Mọi sự nghiệp có liên quan đến phúc lợi của nhân dân trong xã hội; xây dựng chính trị: Dân quyền: xây dựng kinh tế”. Như vậy khi nếu “văn hóa là nền tảng vững chắc” thì chính là vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa để đưa đất nước phát triển toàn diện cả về tinh thần, tâm lý, luân lý xã hội, chính trị, kinh tế hài hòa và đồng bộ.

Nhiều sự kiện lớn của tỉnh được tổ chức tại Quảng trường Nguyễn Tất Thành. Ảnh: Quang Hòa

Kỷ niệm 136 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890 - 19/5/2026) Xây dựng một nền văn hóa dân tộc phải đặc biệt chú ý đến tính đặc thù riêng có của văn hóa, Nghị quyết yêu cầu cần xử lý các mối quan hệ vừa phải mang tính truyền thống, gắn với hiện đại, vừa phải hài hoà. Như là hài hòa giữa chính trị, kinh tế với xã hội, với an ninh quốc phòng; dân tộc với quốc tế; giữa lịch sử với phát triển văn minh hiện đại. Chính từ nguồn gốc và bản sắc dân tộc của văn hóa làm cơ sở để cùng “đóng góp xứng đáng vào dòng chảy văn minh nhân loại”. Khi nói văn hóa phát triển thì có nghĩa là văn hóa luôn vận động. Muốn vậy phải làm cho văn hóa “thấm sâu vào mọi quy hoạch, kế hoạch, đề án, dự án với tầm nhìn dài hạn và tiêu chuẩn cao”; “phải là trụ cột”, phải là “nền tảng” và phải “ngang tầm” với chính trị, kinh tế, xã hội. Đây là bước phát triển mới về nhận thức (Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 9/6/2014 nêu: “Văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội”).

Tư duy mới về “tầm nhìn đối với văn hóa”, là sự điều chỉnh về lý luận để có nhận thức đầy đủ, khẳng định tầm vóc của văn hóa đóng vai trò “sự sinh tồn”. Với tầm nhìn này đòi hỏi phải đặt vị thế của văn hóa trong việc “định vị quốc gia”; cần sự thay đổi trong tư duy và hành động phát triển văn hóa, khẳng định vị thế của văn hóa trong kỷ nguyên vươn mình. Ở đây ta lại bắt gặp tư duy của Hồ Chí Minh về tầm vóc và nội dung của văn hóa. “Cần phải xây dựng một nền văn hóa dân tộc. Nội dung đó bao gồm: Tinh thần độc lập tự cường; mọi sự nghiệp liên quan đến phúc lợi của nhân dân; xây dựng chính trị và kinh tế vì dân quyền”.

Nghị quyết nhấn mạnh vai trò đột phá của văn hóa đó là: “Hoàn thiện nhân cách con người XHCN trong kỷ nguyên mới và xây dựng con người để phát triển văn hóa”. Xây dựng phát triển nguồn lực, nhất là nguồn lực chất lượng cao; xây dựng và phát triển đội ngũ chuyên gia trong và ngoài nước về văn hóa; nhấn mạnh yêu cầu tiên tiến, hiện đại và tính đặc thù trong đào tạo và nghiên cứu văn hóa Việt Nam. Cần xây dựng thể chế, chính sách, cơ chế… cho sự phát triển văn hóa Việt Nam truyền thống, hiện đại, tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc đóng góp trực tiếp cho sự phát triển nhanh và bền vững đất nước, góp phần xứng đáng vào dòng chảy văn minh nhân loại.

Nghị quyết số 80-NQ/TW nêu rõ cần phát huy thế mạnh, đặc trưng nổi trội bản sắc của từng vùng, từng địa phương. Tuyên Quang là địa đầu của đất nước với thiên nhiên đa dạng phong phú, là cái nôi của cách mạng. Người Tuyên Quang kiên cường, bất khuất, nhân nghĩa, thủy chung. Với chiều sâu và đa sắc màu của nhiều dân tộc người Tuyên Quang đoàn kết, đùm bọc yêu thương nhau, khai thác mọi tiềm năng để tồn tại và phát triển ở vùng đất đầy khó khăn và hiểm trở để sinh tồn và giữ vững biên cương. Truyền thống văn hóa đa dạng, phong phú được hun đúc và phát triển theo chiều dài lịch sử đang tiếp tục được vận dụng sáng tạo và phát huy tạo nên nguồn động lực to lớn để Tuyên Quang vươn mình cùng đất nước.

TS. Đặng Duy Báu