Nắng nóng cực đoan và hạn hán kéo dài:Châu Âu đối mặt với cuộc khủng hoảng kép

Từ các nhà máy điện hạt nhân ở Trung Âu đến những tuyến vận tải huyết mạch trên sông Rhine và sông Danube, biến đổi khí hậu đang đặt ra bài toán thích ứng cấp bách đối với một trong những khu vực phát triển nhất thế giới.

Sông Danube cạn trơ đáy do hạn hán nghiêm trọng và nắng nóng cực đoan. Ảnh: Reuters

Những ngày này, hình ảnh các dòng sông lớn của châu Âu khô cạn không chỉ là biểu hiện của một mùa hè khắc nghiệt, mà còn phản ánh một thách thức sâu xa hơn đối với an ninh năng lượng và sức chống chịu của nền kinh tế khu vực. Tại Trung Âu, mực nước trên sông Danube, tuyến đường thủy quan trọng nối nhiều quốc gia từ Đức đến Biển Đen đang xuống mức thấp kỷ lục sau nhiều tuần nắng nóng và thiếu mưa. Hệ quả trực tiếp là các nhà máy điện vốn phụ thuộc vào nguồn nước sông để làm mát đang phải giảm công suất, thậm chí đối mặt với nguy cơ ngừng hoạt động.

Nhà máy Điện hạt nhân Paks, cơ sở cung cấp gần một nửa sản lượng điện của Hungary đã phải cắt giảm mạnh công suất khi nhiệt độ tăng cao và mực nước sông Danube không còn đáp ứng yêu cầu làm mát. Đây là lần đầu tiên trong hơn bốn thập kỷ vận hành, nhà máy này đứng trước nguy cơ phải dừng hoạt động hoàn toàn do điều kiện thời tiết. Viễn cảnh thiếu điện buộc Chính phủ Hungary phải triển khai các biện pháp khẩn cấp, kêu gọi người dân và doanh nghiệp tiết kiệm năng lượng. Tại Thủ đô Budapest, chính quyền đã tắt hệ thống chiếu sáng trang trí tại nhiều công trình biểu tượng như: Tòa nhà Quốc hội, Lâu đài Buda và Cầu Chain Bridge nhằm giảm áp lực lên lưới điện.

Tình trạng tương tự cũng diễn ra tại Rumani. Chính phủ nước này đã ban bố tình trạng báo động về năng lượng sau khi hạn hán làm giảm sản lượng điện, trong khi nguồn cung từ bên ngoài khu vực Đông Âu cũng bị hạn chế. Một số tổ máy tại Nhà máy điện hạt nhân Cernavodă phải giảm công suất do thiếu nước làm mát, khiến Bucharest phải yêu cầu các doanh nghiệp, cơ quan công quyền và người dân hạn chế sử dụng điện vào giờ cao điểm.

Cuộc khủng hoảng hiện nay cho thấy một nghịch lý đáng lo ngại: Những nguồn năng lượng từng được xem là nền tảng ổn định của châu Âu lại đang chịu tác động trực tiếp từ biến đổi khí hậu. Các nhà máy điện hạt nhân cần nước để vận hành an toàn, trong khi thủy điện phụ thuộc vào lượng nước trên các dòng sông. Khi hạn hán kéo dài, hệ thống năng lượng vốn được thiết kế dựa trên điều kiện khí hậu của thế kỷ trước đang bộc lộ những điểm yếu mới.

Không chỉ ảnh hưởng đến sản xuất điện, tình trạng khô hạn còn làm suy yếu các tuyến vận tải đường thủy, một mắt xích quan trọng của nền kinh tế châu Âu. Trên sông Rhine, tuyến vận tải huyết mạch của Đức, mực nước giảm xuống sát mức thấp lịch sử khiến các tàu hàng buộc phải giảm tải nghiêm trọng. Việc vận chuyển than đá, hóa chất, dầu mỏ, quặng và nhiều nguyên liệu công nghiệp bị đình trệ hoặc phải chuyển sang các phương thức vận tải khác với chi phí cao hơn. Đối với nền kinh tế lớn nhất châu Âu, đây là một sức ép đáng kể.

Cuộc khủng hoảng nước tại châu Âu đang lan rộng sang lĩnh vực nông nghiệp. Tại Hungary, hạn hán kéo dài đã làm suy giảm nghiêm trọng năng suất của nhiều loại cây trồng chủ lực như lúa mì, ngô, nho và các loại cây ăn quả. Tại nhiều quốc gia châu Âu khác, tình trạng tương tự cũng đang diễn ra.

Những diễn biến tại châu Âu cho thấy, khủng hoảng khí hậu đang dần chuyển thành thách thức kinh tế và an ninh năng lượng. Nếu trước đây các cuộc khủng hoảng năng lượng thường gắn với biến động địa chính trị hoặc nguồn cung nhiên liệu, thì nay một yếu tố mới đang nổi lên: Sự phụ thuộc của hệ thống năng lượng vào điều kiện tự nhiên.

Thư ký điều hành Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (UNFCCC) Simon Stiell nhận định: “Tình trạng hạn hán ngày càng trầm trọng là một hồi chuông cảnh báo đỏ không thể bỏ qua, cho thấy hành tinh của chúng ta đang quá nóng. Cho đến khi nhân loại ngừng đốt một lượng lớn than đá, dầu mỏ và khí đốt, những đợt hạn hán khắc nghiệt do biến đổi khí hậu gây ra này sẽ chỉ ngày càng trở nên nghiêm trọng hơn và gây thiệt hại lớn hơn cho các hộ gia đình và toàn bộ nền kinh tế. Nhưng giải pháp cũng rõ ràng không kém: Chuyển đổi nhanh hơn nữa sang năng lượng tái tạo”.

Từ những dòng sông khô cạn đến những nhà máy điện phải giảm công suất, châu Âu đang phải đối mặt với yêu cầu cấp bách là xây dựng một mô hình phát triển có khả năng chống chịu tốt hơn trước những biến động khí hậu ngày càng khó lường. Đây sẽ là phép thử đối với năng lực thích ứng của châu Âu trước một kỷ nguyên khí hậu mới, nơi nguồn nước, năng lượng và tăng trưởng kinh tế ngày càng gắn kết chặt chẽ với nhau.