Nâng cao trách nhiệm bảo vệ người tiêu dùng trên không gian số

Nhiều thủ đoạn lừa đảo trực tuyến

Mua sắm trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt ngày càng phổ biến, mang lại sự tiện lợi cho người tiêu dùng. Tuy nhiên, đi cùng những tiện ích ấy là nguy cơ mất an toàn ngày càng khó nhận diện. Các đối tượng lừa đảo liên tục thay đổi thủ đoạn, từ giả mạo website, tin nhắn ngân hàng, đơn vị vận chuyển đến phát tán đường link chứa mã độc nhằm đánh cắp thông tin, chiếm đoạt tài khoản. Đáng lo ngại, trí tuệ nhân tạo (AI) còn bị lợi dụng để làm giả hình ảnh, giọng nói, danh tính, khiến việc phân biệt thật, giả ngày càng khó khăn.

Ngày 8-9 vừa qua, Bộ Công an cảnh báo 25 kịch bản lừa đảo trên không gian mạng, thuộc 5 nhóm: Mạo danh cơ quan, tổ chức; lợi dụng AI, Deepfake, DeepVoice; lừa đảo đầu tư tài chính, tuyển dụng; gian lận mua bán trực tuyến; đánh cắp dữ liệu, chiếm quyền điều khiển thiết bị.

Quy mô thiệt hại từ các hành vi lừa đảo cũng ngày càng lớn. Ngày 25-10, Bộ Công an thông tin về việc triệt phá đường dây lừa đảo qua nền tảng AI Livestream Tatao Live, khởi tố 7 bị can. Số tiền các bị hại nộp vào hệ thống được xác định lên tới 404 tỷ đồng, trong khi cơ quan chức năng bước đầu thu hồi hơn 8,6 tỷ đồng.

Đại diện TikTok Việt Nam Nguyễn Lâm Thanh cho biết, các nhóm lừa đảo liên tục tạo ra kịch bản tinh vi, khiến người dùng dễ mắc bẫy nếu thiếu thông tin nhận diện. Tình trạng này không chỉ gây thiệt hại trực tiếp mà còn làm suy giảm niềm tin vào các ứng dụng công nghệ, ảnh hưởng đến môi trường kinh doanh lành mạnh.

Đối tượng lừa đảo giới thiệu các sản phẩm ngọc trai trên livestream. Ảnh: Công an cung cấp

Một trong những yếu tố khiến các thủ đoạn lừa đảo ngày càng khó phòng tránh là dữ liệu cá nhân bị khai thác để xây dựng kịch bản có tính cá nhân hóa. Phó Chủ tịch Ủy ban Cạnh tranh quốc gia Nguyễn Quỳnh Anh lưu ý, thông tin cần bảo vệ không chỉ gồm họ tên, địa chỉ, số điện thoại, email mà cả lịch sử mua sắm, giao dịch. Khi dữ liệu đơn hàng, địa chỉ và thời điểm giao dịch bị lộ, các đối tượng có thể giả danh người bán, nhân viên vận chuyển hoặc bộ phận chăm sóc khách hàng để tạo lòng tin.

Trong khi đó, người tiêu dùng tham gia giao dịch trực tuyến vốn đã gặp bất lợi do khó xác minh danh tính người bán, chất lượng hàng hóa và tính xác thực của thông tin. Nếu điều kiện giao dịch thiếu minh bạch, việc xác định trách nhiệm, yêu cầu đổi trả, hoàn tiền khi phát sinh tranh chấp cũng trở nên khó khăn.

Từ thực tế này, CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng (Trường Đại học Nguyễn Trãi) Nguyễn Quang Huy cho rằng, bảo vệ người tiêu dùng cần được thực hiện ngay từ khâu phòng ngừa, thay vì chỉ tập trung xử lý khi sự cố xảy ra. Cùng với đó, thông tin về sản phẩm, người bán và điều kiện giao dịch phải minh bạch. Ngân hàng, doanh nghiệp và nền tảng cần chủ động kiểm soát rủi ro trong suốt quá trình giao dịch.

Tăng cường xử lý vi phạm, cảnh báo cộng đồng

Một giao dịch trực tuyến thường liên quan đến nhiều chủ thể, từ người bán, nền tảng thương mại điện tử đến ngân hàng và tổ chức trung gian thanh toán. Vì vậy, bảo vệ người tiêu dùng không thể chỉ trông chờ vào sự cảnh giác của người mua mà cần có cơ chế phân định trách nhiệm rõ ràng. Nếu các bên thiếu phối hợp, người tiêu dùng dễ lúng túng khi tìm kiếm hỗ trợ, còn quá trình xử lý sự cố có thể kéo dài.

Đối với ngân hàng và tổ chức trung gian thanh toán, yêu cầu đặt ra là tăng cường giám sát giao dịch bất thường, nâng cao chất lượng xác thực và kịp thời cảnh báo khách hàng. Cùng với đầu tư công nghệ, việc tiếp nhận, tra soát giao dịch cần thuận tiện, nhanh chóng. Các bên liên quan phải phối hợp xác minh, hỗ trợ khách hàng theo quy định.

Với doanh nghiệp và nền tảng thương mại điện tử, xác minh người bán, công khai thông tin hàng hóa, điều kiện thanh toán, chính sách đổi trả và hoàn tiền là những yêu cầu thiết yếu. Người tiêu dùng cần biết rõ đối tác giao dịch, đặc điểm sản phẩm, quyền lợi được bảo đảm và đầu mối liên hệ khi phát sinh vấn đề.

Bảo vệ dữ liệu khách hàng cũng phải trở thành trách nhiệm xuyên suốt hoạt động kinh doanh. Một số doanh nghiệp bán lẻ đã ẩn số điện thoại người mua trên đơn hàng, chỉ cho nhân viên giao nhận truy cập thông tin qua ứng dụng chuyên dụng và quét mã QR. Giải pháp này góp phần hạn chế số người tiếp cận dữ liệu, giảm nguy cơ thông tin bị sử dụng sai mục đích.

Bên cạnh trách nhiệm của doanh nghiệp, sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý và tổ chức xã hội cũng có vai trò quan trọng. Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam Vũ Văn Trung cho rằng, cơ quan quản lý, doanh nghiệp và tổ chức xã hội cần phối hợp rà soát, chấn chỉnh bất cập trong sản xuất, kinh doanh; tăng cường phát hiện, cảnh báo và ngăn chặn gian lận.

Ở góc độ quản lý thị trường, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) Trần Hữu Linh nhấn mạnh, cần đổi mới phương thức phát hiện vi phạm, phát huy vai trò người dân, doanh nghiệp trong cung cấp thông tin. Những phản ánh kịp thời sẽ giúp cơ quan chức năng xác minh, xử lý vi phạm và cảnh báo cộng đồng.

Cùng với trách nhiệm của các tổ chức, doanh nghiệp, người tiêu dùng cũng cần chủ động bảo vệ mình. Khi mua sắm trực tuyến, người dân nên kiểm tra thông tin người bán, lựa chọn nền tảng uy tín, đọc kỹ chính sách đổi trả; tuyệt đối không cung cấp mật khẩu, mã OTP hoặc thông tin tài khoản ngân hàng cho người khác. Những yêu cầu đặt cọc, thanh toán bổ sung hay cung cấp dữ liệu để nhận hàng, hoàn tiền cần được xác minh qua kênh chính thức. Khi nghi ngờ bị lừa đảo, người tiêu dùng cần nhanh chóng liên hệ ngân hàng, lưu giữ chứng từ, nội dung trao đổi và thông báo cơ quan chức năng khi cần thiết.