Mùa hè lành mạnh cho trẻ

Trong dịp nghỉ hè, thời gian trẻ tiếp xúc với thiết bị điện tử thường tăng đột biến.

Không khó để bắt gặp hình ảnh những em bé mới vài tuổi đã thành thạo việc mở YouTube, lướt video ngắn hay chơi game trên điện thoại. Nhiều phụ huynh thừa nhận rằng, khi con quấy khóc hoặc khi người lớn cần tập trung làm việc, chiếc điện thoại trở thành “bảo mẫu” hữu hiệu nhất.

Đáng chú ý, trong dịp nghỉ hè, thời gian trẻ tiếp xúc với thiết bị điện tử thường tăng đột biến. Không còn lịch học cố định, không ít trẻ dành phần lớn thời gian trong ngày để xem video, chơi game hoặc sử dụng mạng xã hội, “giam mình” trong thế giới số.

Một thực tế khác cũng đáng suy nghĩ là độ tuổi sử dụng điện thoại ngày càng trẻ hóa. Nếu trước đây học sinh cấp hai mới bắt đầu tiếp cận điện thoại thông minh, thì hiện nay nhiều trẻ từ 2 - 3 tuổi đã được tiếp xúc thường xuyên với màn hình. Đối với một bộ phận phụ huynh, việc cho con xem điện thoại không còn là giải pháp tình thế mà đã trở thành một thói quen trong sinh hoạt hằng ngày.

Các chuyên gia giáo dục và y tế đều khẳng định rằng trong những năm đầu đời, sự phát triển của trẻ phụ thuộc rất lớn vào tương tác trực tiếp với cha mẹ, người thân và môi trường xung quanh. Việc sử dụng thiết bị điện tử quá mức có thể dẫn đến hàng loạt hệ lụy như chậm phát triển ngôn ngữ, giảm khả năng tập trung, hạn chế giao tiếp, khó kiểm soát cảm xúc, lười vận động và gia tăng nguy cơ lệ thuộc vào công nghệ. Đối với trẻ lớn hơn, việc tiếp xúc sớm với mạng xã hội còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ như tiếp cận nội dung độc hại, bị ảnh hưởng bởi các trào lưu lệch chuẩn, bạo lực mạng hoặc hình thành thói quen sống khép kín, thiếu kết nối với đời thực.

Đặc biệt, các bác sĩ và chuyên gia can thiệp sớm đã ghi nhận một thực tế đáng chú ý ở nhóm trẻ sinh trong giai đoạn đại dịch COVID-19, nhất là các em sinh năm 2019 và 2020. Trong thời kỳ giãn cách xã hội, nhiều gia đình phải làm việc tại nhà, trẻ ít được đưa ra ngoài, ít có cơ hội tiếp xúc với bạn bè, thầy cô và người thân. Không ít cha mẹ đã để con tiếp xúc với điện thoại, máy tính bảng hoặc tivi trong thời gian dài.

Sau đại dịch, số lượng trẻ đến khám vì chậm nói, chậm tương tác, khó hòa nhập và nghi ngờ có dấu hiệu rối loạn phát triển tăng lên tại nhiều cơ sở y tế và trung tâm can thiệp. Nhiều chuyên gia gọi đây là “thế hệ COVID” - những đứa trẻ đã trải qua những năm đầu đời trong điều kiện thiếu giao tiếp xã hội và tiếp xúc quá nhiều với màn hình.

Tuy điện thoại và mạng xã hội không phải là nguyên nhân trực tiếp gây ra rối loạn phổ tự kỷ, nhưng việc trẻ bị “bỏ mặc” trước màn hình trong thời gian dài có thể dẫn đến tình trạng được nhiều chuyên gia gọi là “tự kỷ ảo” hoặc hội chứng giống tự kỷ, với các biểu hiện như chậm nói, ít giao tiếp mắt, giảm tương tác với người xung quanh và chỉ hứng thú với thiết bị điện tử. Điều đó cho thấy, thứ gây tổn thương không chỉ là chiếc điện thoại, mà là sự thiếu vắng những tương tác thực giữa trẻ với gia đình và cộng đồng trong giai đoạn vàng của sự phát triển.

Khi trẻ có không gian vui chơi, kết nối với bạn bè, sức hấp dẫn của điện thoại và mạng xã hội sẽ giảm đi đáng kể. Trong ảnh: Trẻ em vui chơi ở thác Du Già.

Trước hết, cha mẹ cần thay đổi quan niệm coi điện thoại là công cụ giữ trẻ. Không nhất thiết phải cấm tuyệt đối, nhưng cần xây dựng nguyên tắc sử dụng thiết bị điện tử phù hợp với từng độ tuổi. Trẻ nhỏ nên được giới hạn thời gian tiếp xúc màn hình, nội dung phải được chọn lọc và có sự đồng hành của người lớn. Đặc biệt, không nên để trẻ vừa ăn vừa xem điện thoại hoặc sử dụng thiết bị điện tử để dỗ dành mỗi khi trẻ quấy khóc.

Quan trọng hơn, cha mẹ cần dành thời gian chất lượng cho con. Sự hiện diện và tương tác của cha mẹ chính là môi trường tốt nhất để trẻ phát triển ngôn ngữ, cảm xúc và nhân cách.

Trong dịp hè, các địa phương, đoàn thanh niên, nhà trường và các tổ chức xã hội cũng cần tạo thêm nhiều sân chơi bổ ích cho trẻ em như lớp học năng khiếu, câu lạc bộ đọc sách, hoạt động thể thao, trải nghiệm kỹ năng sống, sinh hoạt hè tại khu dân cư hay các chương trình tình nguyện dành cho thiếu nhi. Khi trẻ có không gian vui chơi, khám phá và kết nối với bạn bè, sức hấp dẫn của điện thoại và mạng xã hội sẽ giảm đi đáng kể.

Bên cạnh đó, cần tăng cường tuyên truyền để phụ huynh nhận thức đầy đủ về tác động của việc lạm dụng thiết bị điện tử đối với trẻ. Việc phát hiện sớm các dấu hiệu chậm nói, chậm tương tác hay bất thường về hành vi và đưa trẻ đi thăm khám, can thiệp kịp thời cũng có ý nghĩa rất quan trọng.

Trẻ em cần công nghệ để thích nghi với thời đại số, nhưng các em càng cần hơn sự đồng hành, yêu thương và những trải nghiệm thực của cuộc sống. Một mùa hè ý nghĩa không phải là mùa hè trẻ dành nhiều thời gian nhất trên mạng xã hội, mà là mùa hè các em được lớn lên trong sự quan tâm của gia đình, được chạy nhảy, khám phá và lưu giữ những ký ức đẹp của tuổi thơ.

Duy Anh