Mái nhà đa thế hệ

Từ xưa đến nay, nếp nhà với hình ảnh mâm cơm “tam đại, tứ đại đồng đường” luôn là nét đẹp văn hóa ăn sâu vào tiềm thức của người Việt. Một ngôi nhà có nhiều thế hệ cùng chung sống không chỉ là không gian sinh hoạt vật chất, mà thực chất là chiếc nôi nuôi dưỡng tâm hồn. Ở đó, ông bà, cha mẹ như những gốc rễ vững chãi, trao truyền nền nếp gia phong, vốn sống và tình yêu thương vô điều kiện. Ngược lại, con cháu đền đáp bằng sự hiếu thuận, kính trọng và chăm sóc khi tuổi già bóng xế.

Bà Phùng Thị Tâm, xã Minh Quang luôn dạy con giữ gìn bản sắc văn hoá nguồn cội để kết nối tình cảm giữa các thế hệ trong gia đình.

Giữ trọn vẹn nếp nhà ấm áp ấy, ông Nông Văn Hoàng, thôn Đồng Hương, xã Chiêm Hóa tự hào chia sẻ về đại gia đình ba thế hệ của mình: “Nhà tôi lúc nào cũng rộn tiếng cười. Người già như chúng tôi có con cháu quây quần thì thấy vui vẻ, khỏe khoắn ra. Đi làm đồng hay đi học về, cả nhà lại tề tựu bên mâm cơm, có món gì ngon cũng gắp nhường nhau. Tình cảm gia đình cứ thế gắn bó tự nhiên, người lớn nhắc nhở, dạy bảo các cháu cũng dễ dàng hơn”.

Thạc sỹ xã hội học Nguyễn Thùy Linh, giảng viên Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đánh giá: “Gia đình đa thế hệ mang một sức mạnh nội sinh rất lớn. Môi trường này giúp người trẻ học hỏi được lòng biết ơn, sự bao dung và kỹ năng chung sống, những giá trị cốt lõi để hình thành một nhân cách tốt”.

Thế nhưng, nhịp sống hối hả và sự bùng nổ của công nghệ đang làm thay đổi sâu sắc cấu trúc gia đình. Xu hướng thanh niên kết hôn rồi tách ra ở riêng, lập nên những gia đình nhỏ chỉ có hai thế hệ ngày càng phổ biến. Với những tổ ấm vẫn nỗ lực duy trì nếp nhà đa thế hệ, đằng sau cánh cửa đôi khi lại ẩn chứa những khoảng lặng vô hình của sự giao thoa giữa thói quen xưa và lối sống mới. Thạc sỹ Nguyễn Thùy Linh cho biết thêm, những mâu thuẫn thế hệ thường từ những điều tưởng chừng giản đơn như sự “lệch pha” về giờ giấc sinh hoạt hay sự khác biệt lớn về thói quen và nếp nghĩ.

Khoảng cách ấy càng rõ nét hơn khi công nghệ ngày càng phát triển. Bữa cơm gia đình - nơi vốn dĩ để gắn kết tình thân và uốn nắn nếp sống dần thưa thớt. Thay vào đó, không khó để bắt gặp hình ảnh mỗi thành viên sau giờ làm việc, học tập lại thu mình ở một góc không gian riêng, dán mắt vào chiếc điện thoại thông minh, xem tivi. Ông Lê Văn Hùng, tổ dân phố Tân Hà 3, phường Minh Xuân trải lòng: “Ngày trước, xong bữa cơm tối là cả nhà nán lại bên bàn nước, người lớn uống tuần trà, trẻ con ăn hoa quả rồi kể cho nhau nghe chuyện cơ quan, trường lớp. Giờ thì khác, các con ăn xong vội vàng xin phép đứng lên trước. Chồng ôm máy tính làm việc, vợ mải lướt điện thoại trả lời tin nhắn, đứa cháu nội cũng đeo tai nghe dán mắt vào iPad”.

Guồng quay bận rộn và sức hút của các thiết bị điện tử đã tạo ra khoảng cách vô hình ngay dưới một mái nhà khiến sự tương tác, sẻ chia bị đứt gãy giữa các thế hệ.

Trong một gia đình nhiều thế hệ, nếu người già mang một chút hoài niệm và sự hụt hẫng trước sự thay đổi của thời đại, thì người trẻ lại dễ bị cuốn vào nhịp sống hiện đại bận rộn. Nằm ở giữa hai khoảng cách ấy là những người làm cha, làm mẹ trong độ tuổi 30 đến 45. Không có những mâu thuẫn gay gắt hay sự khác biệt quá lớn, áp lực của họ chỉ đơn giản là những trăn trở thầm lặng trong sinh hoạt mỗi ngày.

Tiến sĩ tâm lý học Hoàng Mai Anh, giảng viên Đại học Công đoàn Hà Nội cho biết, sự trăn trở của những người ở giữa bắt nguồn từ chính tình yêu thương và mong muốn vun vén trọn vẹn. Một mặt, họ là những người con hiếu thảo, luôn muốn cha mẹ già được an lòng, sống vui vẻ với nếp nghĩ quen thuộc. Mặt khác, họ cũng là những bậc phụ huynh muốn thấu hiểu, làm bạn và tôn trọng sự tự do của những đứa con đang tuổi khôn lớn. Đứng trước sự khác biệt tự nhiên về nếp sống giữa ông bà và các cháu, họ trở thành một “người phiên dịch” thầm lặng. Họ vừa nhẹ nhàng giải thích những tiện lợi, mới mẻ của thời đại cho người già, vừa khéo léo nhắc nhở con trẻ về nền nếp, sự kính trọng dành cho ông bà.

Gia đình 3 thế hệ tại thôn 23, xã Tân Long.

Những việc tưởng chừng nhỏ bé ấy lại cần rất nhiều tâm sức. Sau một ngày lo toan công việc ngoài xã hội, trở về nhà, họ lại tiếp tục dành thời gian để gắn kết các thành viên. Chị Lê Hương Giang, thôn 6, phường Nông Tiến chia sẻ: “Bà nội tuổi cao, nhịp sống chậm lại nên rất thèm được trò chuyện. Nhưng ngặt nỗi bọn trẻ bây giờ hễ rảnh là đeo tai nghe học tiếng Anh hay lướt mạng, thành ra bà cứ lủi thủi vào ra. Thấy vậy, buổi tối tôi đành gác lại việc cơ quan, chủ động gọi cả nhà ra phòng khách cùng gọt hoa quả, hoặc sai đứa lớn hướng dẫn bà cách gọi video cho họ hàng ở xa. Phải khéo léo viện cớ tạo ra những việc chung tay như thế, hai bà cháu mới có dịp nói chuyện. Mình chịu khó để ý, làm cầu nối từng chút một thì bà mới đỡ buồn, mà các con cũng dần học được cách quan tâm đến người lớn”.

Nhìn nhận về sự gắn kết này dưới góc độ tâm lý, Tiến sĩ Hoàng Mai Anh chia sẻ thêm: “Thế hệ ở giữa mang trong mình sự thấu cảm đặc biệt. Họ hiểu được mong mỏi của cha mẹ và cả nhu cầu của con cái. Việc đứng ra dung hòa sự khác biệt giữa hai thế hệ đòi hỏi một sự tinh tế và nhẫn nại rất lớn. Nếu không biết cách tự cân bằng, hoặc thiếu đi sự sẻ chia từ người bạn đời, đôi khi họ cũng cảm thấy mệt mỏi và chông chênh ngay trong chính sự vun vén của mình”.

Để gỡ bỏ những rào cản vô hình và lấp đầy khoảng cách thế hệ, mỗi thành viên cần học cách chấp nhận sự khác biệt. Trong một mái nhà chung, nghệ thuật dung hòa nằm ở việc biết thiết lập những “ranh giới mềm”.

Thạc sỹ Triệu Thị Phượng, giảng viên bộ môn Xã hội học gia đình, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn TP. Hồ Chí Minh khẳng định, sự tôn trọng ấy bắt đầu từ những điều rất nhỏ. Người lớn tuổi cởi mở hơn, lùi lại một bước để con trẻ có sự tự do trong việc vun vén tổ ấm nhỏ và nuôi dạy con cái, tránh can thiệp quá sâu gây ngột ngạt. Ngược lại, những người trẻ cũng cần chậm lại một nhịp, thấu hiểu tâm lý nhạy cảm, dễ tủi thân của người già để cư xử sao cho tinh tế.

Gia đình 4 thế hệ tại phường Minh Xuân.

Khi sự tôn trọng được thiết lập, việc tiếp theo là tạo ra những khoảng thời gian chất lượng để kéo các thành viên lại gần nhau. Anh Bùi Trung Dũng, thôn Tân Bắc, xã Hàm Yên chia sẻ: “Gia đình tôi hiện nay thống nhất một quy tắc: từ lúc ngồi vào mâm cơm tối cho đến khi ăn hoa quả, uống xong tuần trà ở phòng khách, tuyệt đối không ai được cầm điện thoại. Ban đầu bọn trẻ cũng phụng phịu, nhưng rèn mãi thành quen. Giờ thì tối nào ông bà cũng có người nghe chuyện nếp xóm, nếp làng; mấy đứa nhỏ thì ríu rít kể chuyện trường lớp. Không khí trong nhà rộn ràng hơn hẳn, bản thân vợ chồng tôi cũng bớt được áp lực sau một ngày dài”.

Bên cạnh những thói quen nhỏ, thay đổi cách giao tiếp chính là chiếc chìa khóa vạn năng. Thay vì giữ khư khư nếp nghĩ cũ, ông bà có thể đón nhận cái mới bằng sự bao dung. Đổi lại, người trẻ hãy chủ động kéo người già vào thế giới của mình bằng những việc làm giản dị như kiên nhẫn hướng dẫn ông bà dùng mạng xã hội, gọi video cho người thân hay đọc tin tức. Khi được kết nối với nhịp sống hiện đại, người cao tuổi sẽ có cảm giác mình được trân trọng, quan tâm.

Gia đình ông Hoàng Quang Tưởng, thôn Phai Khằn, xã Hồng Thái là một gia đình văn hóa tiêu biểu của tỉnh Tuyên Quang. Ông cho biết: “Lắng nghe chủ động là liều thuốc kết nối tình cảm. Khi người trẻ và người già thực sự đặt mình vào vị trí của nhau để hiểu khoảng cách thế hệ sẽ tự khắc thu hẹp”.

Xã hội có hiện đại đến đâu, một gia đình có tiếng người già nhắc nhở nền nếp, có bóng dáng người trẻ bận rộn lo toan và tiếng trẻ thơ ríu rít nô đùa vẫn luôn là một “đặc ân” vô giá. Chỉ cần lấy tình yêu thương làm cội rễ, sự tôn trọng làm chiếc chìa khóa vạn năng, mái nhà đa thế hệ sẽ mãi là nơi bão giông dừng lại sau cánh cửa, là bến đỗ bình yên và vững chãi nhất cho mỗi cuộc đời.

Giang Lam