Liên thông dữ liệu để ngăn chặn trục lợi bảo hiểm thất nghiệp

Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội tư vấn, giới thiệu việc làm cho người lao động.

Không còn là hiện tượng đơn lẻ

Theo thống kê của Bảo hiểm xã hội Việt Nam, giai đoạn 2020-2024, cơ quan chức năng đã phát hiện hơn 87.000 trường hợp vừa hưởng trợ cấp thất nghiệp vừa tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, qua đó ngăn chặn nguy cơ chi sai khoảng 319 tỷ đồng. Con số này cho thấy tình trạng vi phạm không còn mang tính cá biệt mà đã trở thành vấn đề cần được kiểm soát chặt chẽ trong bối cảnh thị trường lao động liên tục biến động.

Chia sẻ về hiện tượng này, TS Phạm Ngọc Toàn, Giám đốc Trung tâm Thông tin phân tích, dự báo chiến lược và dịch vụ công cho rằng, sự phát triển của các loại hình việc làm linh hoạt, làm việc từ xa và xu hướng chuyển việc thường xuyên đã làm gia tăng nguy cơ phát sinh các hành vi vi phạm chính sách bảo hiểm thất nghiệp.

Theo ông, các hành vi phổ biến gồm: Người lao động đã có việc làm nhưng không khai báo để tiếp tục hưởng trợ cấp; kê khai thông tin không trung thực và hợp thức hóa hồ sơ để đủ điều kiện hưởng chế độ. Trong đó, đáng chú ý nhất là nhóm hành vi vừa có việc làm vừa tiếp tục nhận trợ cấp thất nghiệp.

Ông cũng nhấn mạnh, hiện nay dữ liệu quản lý không thiếu nhưng đang bị phân tán, thiếu liên thông giữa các cơ quan, dẫn đến độ trễ trong cập nhật và khó kiểm soát chính xác tình trạng việc làm của người lao động. Sự thiếu đồng bộ về thông tin giữa cơ quan quản lý lao động và cơ quan bảo hiểm xã hội đã tạo ra “khoảng trống” trong giám sát, khiến việc đối soát chủ yếu mang tính bị động và phần lớn chỉ phát hiện sai phạm thông qua công tác hậu kiểm sau khi tiền trợ cấp đã chi trả.

Bà Vũ Thị Thanh Liễu, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội cho biết, Trung tâm tiếp nhận hồ sơ trong thời hạn 3 tháng kể từ khi người lao động nghỉ việc. Khi hồ sơ đủ điều kiện theo quy định như quyết định thôi việc và sổ bảo hiểm xã hội đã chốt, cơ quan thực hiện phải giải quyết để bảo đảm quyền lợi cho người lao động.

Tuy nhiên, do dữ liệu chưa được liên thông đầy đủ với cơ quan bảo hiểm xã hội, chỉ đến khi danh sách được chuyển sang cơ quan bảo hiểm xã hội để chi trả, hệ thống mới phát hiện người lao động đã có việc làm mới và đang tiếp tục tham gia bảo hiểm xã hội tại doanh nghiệp khác. Khi đó, hồ sơ phải chuyển ngược lại để xác minh, xử lý, gây phát sinh nhiều thủ tục và làm gia tăng áp lực cho công tác thu hồi, đặc biệt tại các đô thị lớn nơi người lao động thường xuyên thay đổi nơi cư trú.

Hệ lụy kép về tài chính và quyền lợi an sinh

Từ thực tiễn giải quyết hồ sơ, bà Vũ Thị Thanh Liễu nhìn nhận phần lớn người lao động vi phạm giải trình do chưa nắm rõ quy định phải thông báo tình trạng việc làm trong thời hạn 3 ngày làm việc kể từ khi có việc làm mới. Tuy nhiên, cũng không ít trường hợp mang tâm lý “đánh cược” khi cho rằng mức xử phạt hành chính hiện nay chưa tương xứng so với số tiền trợ cấp có thể nhận được.

Bà Liễu cho biết, thiệt hại lớn hơn đối với người lao động không chỉ nằm ở khoản tiền bị thu hồi mà còn ở quyền lợi dài hạn. Khi bị xác định hưởng trợ cấp thất nghiệp sai quy định, người lao động sẽ không được bảo lưu thời gian đã tham gia bảo hiểm thất nghiệp tương ứng với thời gian hưởng sai. Điều này đồng nghĩa khoảng thời gian đóng bảo hiểm đó không còn được cộng dồn để tính hưởng các chế độ trong tương lai, gây ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi an sinh lâu dài.

Thực tế, nhiều trường hợp sau khi bị phát hiện và buộc hoàn trả tiền trợ cấp đã đề nghị cơ quan chức năng xem xét bảo lưu thời gian đóng bảo hiểm thất nghiệp còn lại. Tuy nhiên, khi đã có đủ căn cứ chứng minh người lao động có việc làm nhưng vẫn nhận trợ cấp, việc xử lý phải thực hiện theo đúng quy định của pháp luật, không thể áp dụng ngoại lệ.

Ngoài việc hoàn trả trợ cấp và mất quyền bảo lưu thời gian đóng, người vi phạm còn có thể bị xử phạt hành chính theo quy định hiện hành.

Theo bà Liễu, một số người lao động vẫn mang tâm lý “đánh cược” vì cho rằng mức xử phạt chưa lớn so với số tiền trợ cấp có thể nhận được. Tuy nhiên, lợi ích ngắn hạn này không thể bù đắp những thiệt hại dài hạn về quyền lợi bảo hiểm, đặc biệt trong bối cảnh chính sách an sinh ngày càng gắn chặt với quá trình tích lũy thời gian tham gia bảo hiểm.

Bên cạnh sai phạm từ phía người lao động, tình trạng doanh nghiệp chậm đóng, trốn đóng bảo hiểm thất nghiệp cũng là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến thiếu hụt thời gian tham gia bảo hiểm, ảnh hưởng đến quyền lợi khi giải quyết chế độ.

Thực tiễn cho thấy, khi doanh nghiệp không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ, người lao động có thể bị gián đoạn hoặc thiếu dữ liệu đóng bảo hiểm, dẫn đến khó khăn trong việc chốt sổ và hưởng trợ cấp thất nghiệp khi mất việc, qua đó làm suy giảm niềm tin vào chính sách an sinh.

Để khắc phục, hành lang pháp lý mới đã có bước tiến quan trọng khi phân định rõ khái niệm “chậm đóng” và “trốn đóng”, tạo cơ sở xử lý minh bạch, thống nhất và nghiêm minh hơn từ xử phạt hành chính đến xử lý hình sự.

Đáng chú ý, quy định mới cũng yêu cầu người sử dụng lao động nếu không đóng bảo hiểm thất nghiệp thì phải chi trả khoản tiền tương ứng với các chế độ mà người lao động đáng lẽ được hưởng. Quy định này được đánh giá là bước chuyển quan trọng, dịch chuyển rủi ro từ người lao động sang người sử dụng lao động, qua đó nâng cao trách nhiệm tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp.