Khoanh vùng tìm mộ tập thể liệt sĩ

Sau gần 57 năm, bí mật về nơi nằm lại của các chiến sĩ Tiểu đoàn Đặc công D40 (Sư đoàn 3 Sao Vàng) đang dần được khai mở với hy vọng sớm đưa các liệt sĩ trở về.

Ký ức về trận đánh trong đêm

Khoảng 1 giờ ngày 3/11/1969, một trận đánh bất ngờ diễn ra quanh trận địa pháo FSB Mahoney của quân đội Mỹ, tại bãi cát Đồng Chu, xã Hoài Châu, huyện Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định (nay thuộc phường Tam Quan, tỉnh Gia Lai).

Theo lời kể của cựu binh Mỹ David Levesque (đã qua đời năm 2025) được nhóm nghiên cứu phỏng vấn và ghi lại, đêm đó trời nhiều mây, mưa nhẹ và không có trăng. Một lực lượng đặc công Việt Nam tiếp cận FSB Mahoney từ phía nam, men theo suối Lò Giấy rồi tìm cách vượt qua hàng rào kẽm gai bao quanh trận địa.

Khi ấy, Levesque là trung sĩ thuộc Đại đội A, Tiểu đoàn 4-503, Lữ đoàn Dù 173, chỉ huy một tổ tuần tra và phục kích ở phía bắc làng An Quý 2. Từ vị trí phục kích, ông nhìn thấy pháo sáng báo động được bắn lên, nghe tiếng súng nổ và nhận thông tin FSB Mahoney đang bị tấn công. Ngay sau đó, Levesque nhận lệnh di chuyển tới chân cầu gỗ (cầu Gia Long ngày nay) để chốt chặn đối phương ở phía nam khu vực giao tranh.

Theo mô tả của Levesque, lực lượng đặc công Việt Nam đã lọt qua hàng rào và ném lựu đạn vào vị trí các khẩu pháo 105mm trước khi bị phát hiện. Khi có tiếng súng nổ, lập tức toàn bộ căn cứ FSB Mahoney báo động. Súng máy M-60, súng phóng lựu đạn M-79 và pháo 105mm được binh lính Mỹ sử dụng để đáp trả đối phương. Từ phía bờ sông, lực lượng đặc công bắn rocket vào căn cứ. Giao tranh kéo dài khoảng 30 phút thì ngừng hẳn.

Báo cáo tóm tắt của quân đội Mỹ sau trận đánh ghi nhận tại FSB Mahoney: Phía Mỹ có một người chết, sáu người bị thương; phía đối phương có 18 người chết. Tuy nhiên, Levesque ước tính có khoảng 30 đến 40 thi thể bộ đội Việt Nam được thu gom sau trận đánh.

Ông kể rằng, sau khi trời vừa sáng, phía Mỹ đã cho rà soát lại khu vực giao tranh nhằm bảo đảm an toàn vì lo ngại đạn pháo còn sót lại. Nhiều thi thể bộ đội được phát hiện ở lòng suối, hai bên bờ, khu vực bãi rác thải và sát hàng rào. Các thi thể sau đó được thu gom tập trung ở phía nam hàng rào để lực lượng quân báo kiểm tra, chụp ảnh và thu giữ vũ khí, tài liệu, quân tư trang.

Từ các nguồn tài liệu lưu trữ, cựu chiến binh Đặng Hà Thụy đã thu thập, tổng hợp danh sách 21 liệt sĩ thuộc Tiểu đoàn Đặc công D40 (Sư đoàn 3 Sao Vàng) hy sinh trong trận đánh FSB Mahoney, trong đó có 14 trường hợp được ghi nhận là “mất xác”.

Bản phác thảo về ngôi mộ tập thể

Năm 2018, Levesque cung cấp cho cựu chiến binh Đặng Hà Thụy bản phác thảo mô tả trận địa pháo FSB Mahoney và vị trí hố chôn các liệt sĩ. Ông cho biết, quân Mỹ đã sử dụng một khối thuốc nổ để tạo hố chôn. Hố này hình tròn, nằm trên nền đất cát pha một chút đất sét đỏ, đường kính miệng hố khoảng 7,5-9m, sâu khoảng 4,5-6m. Các thi thể được đưa xuống hố và phủ đất tạm thời. Theo lời kể của Levesque, ngày hôm sau, một máy ủi nhỏ được trực thăng đưa tới để lấp hố chôn và san phẳng mặt đất, xóa hoàn toàn dấu vết trên bề mặt.

Đây là cơ sở dữ liệu quan trọng để nhóm nghiên cứu gồm cựu chiến binh Đặng Hà Thụy, kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng cùng các cựu binh Mỹ Bob Connor, Richard W. Magner thu thập tư liệu, xác minh thông tin, đối chiếu bản đồ, thực địa và tiếp tục khai thác nguồn tin từ phía Mỹ.

Trong cuộc trao đổi với cựu binh Mỹ Richard W. Magner, ngày 19/4/2022, Levesque xác nhận suối Lò Giấy và đập nước nhỏ có địa hình phù hợp những gì ông còn nhớ. Levesque mô tả vùng quanh căn cứ FSB Mahoney chủ yếu là đất cát trắng, khá bằng phẳng, có đất đỏ ở hướng làng An Quý 1.

Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng cho biết, để kiểm chứng lời kể, nhóm nghiên cứu không chỉ dựa vào bản phác thảo của Levesque. Theo phân tích của nhóm nghiên cứu, vị trí mộ tập thể trong sơ đồ của Levesque gần như nằm trên một trục nối giữa đập nước và cây cầu theo hướng đông-tây. Trục bắc-nam được tính toán dựa trên vị trí tương đối giữa chu vi trận địa pháo và đường băng. Tuy nhiên, vị trí và kích thước chính xác của trận địa pháo chưa thể xác định đầy đủ bằng hình ảnh, do lòng suối và đường bờ đã thay đổi theo thời gian, các khoảng cách trong ký ức nhân chứng cũng chỉ mang tính ước lượng.

Đề xuất phương án mới

Trong tháng 7 và 8/2024, Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Bình Định đã tổ chức đào thăm dò khoảng 4.500 m² khu vực phía nam sân vận động xã Hoài Châu bằng các rãnh song song theo hướng đông-tây, cách nhau khoảng 2m. Tuy nhiên, việc thăm dò chưa phát hiện dấu vết mộ tập thể liệt sĩ. Thời điểm này công nghệ radar xuyên đất (GPR) chưa được áp dụng.

Nhóm nghiên cứu đề xuất mở rộng phạm vi khảo sát, trước hết tại khu vực phía nam sân vận động Hoài Châu, bao gồm cả tuyến đường bê-tông liên thôn phía sau khán đài, với diện tích khoảng 9.600m². Tiếp đó là khu vực phía bắc sân vận động, khoảng 8.600m², cùng khu vực 1B rộng khoảng 2.700m² chưa được thăm dò đầy đủ trong đợt trước.

Theo phân tích của các nhà nghiên cứu, do các liệt sĩ đã bị thu giữ vũ khí, quân tư trang trước khi chôn, tín hiệu kim loại gần như không còn. Tuy nhiên, GPR có khả năng phát hiện các bất thường dưới bề mặt thông qua sự khác biệt về đặc tính điện từ của các lớp đất, qua đó hỗ trợ xác định khu vực có cấu trúc đất bị xáo trộn. Khi GPR phát hiện tín hiệu bất thường, việc khai quật sẽ được tiến hành. Phương án đề xuất là dùng máy đào nhỏ bóc từng lớp đất mỏng khoảng 0,3m, sau đó chuyển sang đào thủ công để tìm dấu vết liệt sĩ.

Hồ sơ “Đề xuất tìm kiếm lần 2 mộ tập thể liệt sĩ Tiểu đoàn Đặc công D40, Sư đoàn 3 Sao Vàng tập kích trận địa pháo binh Lữ đoàn Dù 173 Hoa Kỳ-FSB Mahoney ngày 3/11/1969” được nhóm nghiên cứu hoàn thành lần đầu năm 2022, bổ sung và hiệu đính tháng 6/2026.

“Hồ sơ này được hoàn thành với sự tha thiết mong muốn cùng góp sức với các cơ quan chức năng để đưa các liệt sĩ trở về, với sự biết ơn và tưởng nhớ cựu binh Trung sĩ David Levesque đã dành rất nhiều công sức, thời gian và sự kiên nhẫn cùng chúng tôi hoàn thành dự án” - cựu binh Mỹ Richard W. Magner chia sẻ.

Sau gần 60 năm, việc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại bãi cát Đồng Chu sẽ gặp nhiều thách thức do địa hình, lớp đất, dấu vết sinh học đã bị biến đổi, xóa mờ theo thời gian. Nhưng từng mảnh ghép tư liệu được kết nối, từ báo cáo chiến trường của quân đội Mỹ được giải mật, lời kể của nhân chứng, danh sách liệt sĩ Tiểu đoàn Đặc công D40, cho đến bản đồ quân sự, dữ liệu viễn thám, đã tạo cơ sở khoa học để khoanh vùng, xác định vị trí nghi vấn mộ liệt sĩ.