Kết nối di sản văn hóa ruộng bậc thang

Lợi thế lớn nhưng phân tán

Ngày 6/10, tại xã Bản Liền (Lào Cai) diễn ra Hội nghị đánh giá tính khả thi và phát triển sản phẩm du lịch “Khám phá cung đường kết nối di sản văn hóa ruộng bậc thang”. Trước đó, từ ngày 3 đến 6/10, hơn 50 đại biểu là cán bộ ngành du lịch, doanh nghiệp lữ hành và phóng viên đã đi trọn tuyến để đánh giá đường sá, nơi ăn nghỉ và các điểm dừng chân.

Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh, chín tháng năm 2026, địa phương ước đón hơn 9,8 triệu lượt khách, trong đó khoảng 1,36 triệu lượt khách quốc tế; tổng thu đạt 40.880 tỷ đồng, bằng khoảng 80% kế hoạch năm. Trên địa bàn tỉnh có ba hệ thống ruộng bậc thang đã được Nhà nước xếp hạng, riêng ruộng bậc thang Mù Cang Chải là Di tích quốc gia đặc biệt với 852,9ha khoanh vùng bảo vệ.

Hội nghị đánh giá tính khả thi và phát triển sản phẩm du lịch “Khám phá cung đường kết nối di sản văn hóa ruộng bậc thang”. (Ảnh: Duy Doanh)

Tuy nhiên lợi thế ấy mới chỉ được khai thác theo mùa. Từ đầu năm đến ngày 4/10, xã Mù Cang Chải đón 197.570 lượt khách, vượt 16,2% kế hoạch năm; trong đó 119.700 lượt đến vào năm tuần diễn ra Lễ hội Mùa Vàng (từ 31/8 đến 4/10). Như vậy, khoảng 60% lượng khách của hơn chín tháng dồn vào hơn một tháng. Doanh thu du lịch của xã đạt 423,2 tỷ đồng, tính ra mỗi lượt khách chi hơn 2,1 triệu đồng, chỉ bằng khoảng một nửa mức bình quân toàn tỉnh (khoảng 4,1 triệu đồng).

Vào những tuần cao điểm, giao thông, lưu trú, môi trường đều chịu sức ép, trong khi nhiều cơ sở dịch vụ lại vắng khách suốt thời gian còn lại của năm. Ông Giàng A Tạng, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Mù Cang Chải, cho biết địa phương đang xây dựng sản phẩm riêng cho từng thời điểm và tăng liên kết với doanh nghiệp lữ hành để kéo dài thời gian lưu trú, tăng chi tiêu của khách.

Còn ở Bản Liền, theo Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Lương Mạnh Hà, sáu tháng đầu năm 2026, xã đón khoảng 6.800 lượt khách, nhiều hơn cả năm 2025 (khoảng 4.500 lượt), song vẫn rất khiêm tốn so với những điểm đến đã có thương hiệu của tỉnh.

Sự chênh lệch ấy cũng là hình ảnh thu nhỏ của du lịch Lào Cai. Tại hội nghị gặp gỡ doanh nghiệp du lịch tổ chức ở Sa Pa tổ chức ngày 8/7/2026, nhiều ý kiến cho rằng cơ cấu sản phẩm của Lào Cai còn phụ thuộc nhiều vào Sa Pa và các sản phẩm tham quan cảnh quan, vì thế dễ bị tác động khi thời tiết hay thị trường thay đổi. Hệ quả là nơi quá tải theo mùa, nơi còn thưa khách, nơi gánh phần lớn dòng khách của cả tỉnh. Các điểm đến riêng lẻ sẽ khó tự mình giải quyết những bất cập này.

Hội nghị đánh giá tính khả thi và phát triển sản phẩm du lịch “Khám phá cung đường kết nối di sản văn hóa ruộng bậc thang”. (Ảnh: Duy Doanh)

Điểm yếu trên không mới. Năm 2023, khi bàn về du lịch ruộng bậc thang Tây Bắc, PGS, TS Dương Văn Sáu (Trường đại học Văn hóa Hà Nội) đã nhận xét các sản phẩm còn nghèo nàn, mang tính đơn lẻ, chưa có sự liên kết phát triển. Khi ấy, Mù Cang Chải và Sa Pa còn thuộc hai tỉnh khác nhau. Từ ngày 1/7/2025, Yên Bái và Lào Cai hợp nhất, cả cung đường nằm trọn trong một tỉnh, dưới một đầu mối quản lý du lịch. Rào cản địa giới không còn, vì thế vấn đề còn lại là cách tổ chức.

Thời gian qua, Lào Cai đẩy mạnh các thỏa thuận hợp tác. Tỉnh là thành viên chương trình hợp tác du lịch giữa tám tỉnh Tây Bắc mở rộng với Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2026-2030; ngày 1/10 vừa qua tiếp tục ký chương trình phối hợp với tỉnh Tuyên Quang, dự kiến hình thành năm tuyến liên tỉnh.

Phó Cục trưởng Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam Hà Văn Siêu, chia sẻ: các địa phương cần đặt liên kết trong tư duy mới, hình thành một không gian phát triển du lịch chung, có sản phẩm chung, thương hiệu chung, thị trường chung, dữ liệu chung và cơ chế phối hợp chung. Lào Cai có các cung đường ruộng bậc thang là lợi thế để triển khai sự kết nối du lịch trong tỉnh, trước khi mở rộng ra các tuyến liên tỉnh.

Những thửa ruộng bậc thang uốn lượn là điểm thu hút khách du lịch đến với Lào Cai. (Ảnh: Duy Doanh)

Tăng cường liên kết chuỗi giá trị

Phát biểu khai mạc hội nghị đánh giá tính khả thi và phát triển sản phẩm du lịch “Khám phá cung đường kết nối di sản văn hóa ruộng bậc thang”, ông Phạm Tất Thành, Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến Đầu tư, Thương mại và Du lịch tỉnh Lào Cai, phân tích: “Nếu chỉ đưa du khách đến một điểm ngắm ruộng bậc thang, chụp ảnh rồi rời đi, chúng ta mới khai thác được một phần rất nhỏ giá trị của tài nguyên này”. Theo ông, ruộng bậc thang là sợi chỉ xuyên suốt hành trình, nhưng thứ đem bán phải là bữa ăn bản địa, đêm ngủ homestay, buổi tìm hiểu nghề truyền thống, cuộc gặp gỡ với cộng đồng.

Chuyến khảo sát do địa phương tổ chức vừa qua được thiết kế theo hướng đó. Ở Suối Giàng, đoàn thăm cây chè tổ và xem nghệ nhân pha trà Shan tuyết; ở Bản Côm (xã Tú Lệ), tìm hiểu cách làm cốm từ lúa nếp; qua đèo Khau Phạ sang Mù Cang Chải, rồi dọc thung lũng Mường Hoa của Sa Pa, theo tỉnh lộ 152 về Bản Liền để cùng người Tày hái chè, gặt lúa. Từ thực địa, hai chương trình mẫu được định hướng thử nghiệm: “Hành trình mùa vàng Tây Bắc” ba ngày hai đêm cho khách nội địa và “Sống cùng di sản-Trải nghiệm văn hóa bản địa” bốn ngày ba đêm cho khách muốn lưu lại lâu hơn với cộng đồng. Mỗi đoàn từ 10 đến 20 người trong giai đoạn thí điểm.

Du khách trải nghiệm hái chè cùng người Tày ở bản Liền. (Ảnh: Duy Doanh)

Dù vậy, chính ông Phạm Tất Thành cũng lưu ý: “Có tài nguyên chưa có nghĩa là đã có sản phẩm. Có sản phẩm chưa có nghĩa là thị trường sẽ mua. Và có khách mua chưa có nghĩa là sản phẩm đã bền vững”. Do đó ông yêu cầu làm rõ: tuyến có thật sự đi được không, khách nào mua, doanh nghiệp nào bán, ai cung cấp dịch vụ, giá bán và chi phí vận hành ra sao; đồng thời nhấn mạnh liên kết phải chuyển từ “cùng tham gia” sang “cùng chịu trách nhiệm về chất lượng sản phẩm”.

Nhìn từ thực tế trên tuyến, có ba việc cần được triển khai. Trước hết là thu hẹp chênh lệch về dịch vụ: dịp Quốc khánh vừa qua, cơ sở lưu trú từ ba sao trở lên ở Sa Pa đạt công suất khoảng 95%, trong khi Bản Liền đến năm 2024 mới có 12 hộ làm du lịch cộng đồng, nên quy mô đoàn nhỏ cần được giữ lâu dài ở các bản. Kế đến là những điều kiện tối thiểu dọc đường như nhà vệ sinh, thu gom rác, biển chỉ dẫn, bảng giá niêm yết, phương án dự phòng khi mưa lũ. Sau cùng là cơ chế bảo đảm lợi ích của người dân. Mù Cang Chải hiện được giữ lại toàn bộ nguồn thu phí tham quan ruộng bậc thang để quản lý, bảo tồn và hỗ trợ trực tiếp các hộ có ruộng làm du lịch. Cách làm này nên được tính đến cho cả tuyến, bởi người dân bỏ ruộng thì cảnh quan cũng không còn.

Trải nghiệm đời sống của người dân bản địa là điểm thu hút khách du lịch lưu lại dài ngày. (Ảnh: Duy Doanh)

Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 22/8/2026 của Bộ Chính trị về phát triển du lịch yêu cầu tăng cường liên kết chuỗi giá trị giữa lữ hành, vận chuyển, lưu trú, dịch vụ và sản phẩm địa phương, tập trung thu hút khách chi tiêu cao, lưu trú dài ngày. Với Lào Cai, mục tiêu đến năm 2030 là đón 15 triệu lượt khách, tổng thu khoảng 70.000 tỷ đồng, nghĩa là mức thu bình quân mỗi lượt khách phải tăng từ khoảng 4,1 triệu đồng hiện nay lên gần 4,7 triệu đồng. Phần tăng thêm ấy khó đến từ những chuyến đi về trong ngày do đó hướng đi kết nối các điểm đến di sản được kỳ vọng mở ra cơ hội mới cho phát triển du lịch địa phương phát triển bứt phá.