Hoàn thiện thể chế bản quyền tác giả trong bối cảnh chuyển đổi số

Hội nghị có sự tham dự của đại diện các ban, bộ, ngành Trung ương, các địa phương, cơ quan quản lý nhà nước, cùng các nhà khoa học, chuyên gia, đại diện các hiệp hội và tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, quyền liên quan. Sự kiện góp phần đánh giá thực tiễn thực hiện pháp luật, nhận diện những bất cập, khoảng trống cần khắc phục, làm cơ sở nghiên cứu, đề xuất xây dựng Luật Bản quyền tác giả trong thời gian tới.

Tạo nền tảng pháp lý để thúc đẩy sáng tạo

Luật Sở hữu trí tuệ được Quốc hội thông qua năm 2005, có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2006. Qua hơn 20 năm triển khai, với 5 lần sửa đổi, bổ sung, luật đã từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý cho hoạt động sáng tạo, khai thác và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, trong đó có quyền tác giả, quyền liên quan.

Hệ thống pháp luật này góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, người biểu diễn, tổ chức, cá nhân sở hữu quyền; đồng thời tạo cơ sở pháp lý cho việc khai thác giá trị kinh tế của các sản phẩm sáng tạo, thúc đẩy phát triển văn hóa và các ngành công nghiệp văn hóa.

Thứ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hồ An Phong phát biểu tại hội nghị. (Ảnh: THỤY PHƯƠNG)

Phát biểu khai mạc hội nghị, Thứ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hồ An Phong nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện thể chế về quyền tác giả, quyền liên quan trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI).

Qua hơn 20 năm thực thi, Luật Sở hữu trí tuệ đã nhiều lần được sửa đổi, bổ sung, góp phần hình thành hành lang pháp lý cho hoạt động sáng tạo và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, những biến đổi nhanh chóng của thực tiễn đặt ra yêu cầu tiếp tục rà soát, đánh giá toàn diện các quy định hiện hành, nghiên cứu xây dựng Luật Bản quyền tác giả độc lập, phù hợp yêu cầu phát triển và hội nhập quốc tế.

Theo Thứ trưởng Hồ An Phong, văn hóa đang mở ra dư địa phát triển kinh tế rộng lớn, với nguồn tài nguyên đặc sắc được bồi đắp qua hàng nghìn năm lịch sử. Việc chuyển hóa các giá trị văn hóa thành sản phẩm có giá trị kinh tế, nâng cao sức cạnh tranh và đưa văn hóa Việt Nam ra thế giới đòi hỏi phải có cơ chế bảo hộ bản quyền hiệu quả. Tình trạng sao chép, sử dụng trái phép các tác phẩm và vi phạm bản quyền nếu không được ngăn chặn kịp thời sẽ trực tiếp ảnh hưởng đến quyền lợi của tác giả, chủ sở hữu quyền, làm suy giảm động lực sáng tạo và gây trở ngại cho việc thu hút đầu tư vào các ngành công nghiệp văn hóa.

Bảo vệ bản quyền là điều kiện quan trọng để hình thành môi trường sáng tạo minh bạch, bình đẳng, thúc đẩy phát triển thị trường bản quyền chuyên nghiệp và nâng cao năng lực xuất khẩu sản phẩm văn hóa. Trong bối cảnh AI đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sáng tạo, sản xuất và phổ biến tác phẩm, hệ thống pháp luật cần thích ứng kịp thời, vừa tạo điều kiện ứng dụng công nghệ, vừa bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể liên quan.

Thứ trưởng Hồ An Phong đề nghị các đại biểu tập trung đánh giá khách quan kết quả thi hành pháp luật, làm rõ những khó khăn, bất cập và vấn đề mới phát sinh; đồng thời đề xuất các giải pháp thiết thực, có cơ sở khoa học và thực tiễn để hoàn thiện thể chế. Kết quả hội nghị sẽ là cơ sở quan trọng phục vụ quá trình nghiên cứu, xây dựng Luật Bản quyền tác giả, góp phần khơi thông nguồn lực sáng tạo, phát triển công nghiệp văn hóa, xây dựng thương hiệu văn hóa quốc gia và đưa các giá trị văn hóa Việt Nam vươn ra thị trường quốc tế.

Trong giai đoạn 2021-2026, công tác hoàn thiện pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan tiếp tục được quan tâm. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã tham mưu xây dựng các quy định liên quan trong những lần sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ, đồng thời xây dựng, ban hành các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành. Công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật, hướng dẫn chuyên môn, nghiệp vụ và phối hợp giữa các cơ quan quản lý, thực thi cũng từng bước được tăng cường.

Bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền tác giả, trình bày báo cáo tổng kết. (Ảnh: THỤY PHƯƠNG)

Theo báo cáo tổng kết, từ năm 2021 đến hết tháng 6/2026, Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền tác giả đã thụ lý, cấp 61.003 giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả, quyền liên quan, trong đó có 60.622 giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả và 381 giấy chứng nhận đăng ký quyền liên quan. Việc triển khai dịch vụ công trực tuyến toàn trình trong lĩnh vực đăng ký đã góp phần cải cách thủ tục hành chính, giảm thời gian, chi phí và tạo thuận lợi hơn cho tổ chức, cá nhân.

Cùng với đó, hoạt động của các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, quyền liên quan từng bước được chuyên nghiệp hóa, góp phần kết nối tác giả, chủ sở hữu quyền với các tổ chức, cá nhân có nhu cầu khai thác, sử dụng tác phẩm. Công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm được triển khai bằng nhiều biện pháp, từ dân sự, hành chính đến hình sự, góp phần nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể sáng tạo.

Tuy nhiên, thực tiễn thi hành pháp luật vẫn bộc lộ những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, tháo gỡ. Sự phát triển nhanh chóng của internet, mạng xã hội, các nền tảng phân phối nội dung số và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sáng tạo, phổ biến, khai thác và thương mại hóa tác phẩm.

Trong bối cảnh đó, việc xác định chủ thể quyền, phạm vi bảo hộ, cơ chế cấp phép sử dụng, quản lý dữ liệu bản quyền và xử lý hành vi xâm phạm trên môi trường số ngày càng phức tạp, đòi hỏi các quy định pháp luật phải theo kịp sự vận động của thực tiễn.

Đại biểu tham dự hội nghị. (Ảnh: THỤY PHƯƠNG)

Một số vấn đề liên quan xác lập và thực hiện quyền cũng đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện, như xác định quyền đối với tác phẩm được sáng tạo theo hợp đồng, đặt hàng hoặc trong quan hệ lao động; áp dụng các trường hợp giới hạn, ngoại lệ quyền tác giả; xác định trách nhiệm và nghĩa vụ thanh toán tiền bản quyền khi tác phẩm được khai thác trên các nền tảng số.

Đáng chú ý, việc sử dụng tác phẩm và dữ liệu để nghiên cứu, huấn luyện, phát triển hệ thống trí tuệ nhân tạo đặt ra bài toán cân bằng giữa yêu cầu thúc đẩy đổi mới sáng tạo với việc bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của tác giả và chủ sở hữu quyền.

Trong lĩnh vực thực thi, tình trạng xâm phạm bản quyền trên không gian mạng tiếp tục là thách thức đáng chú ý. Theo số liệu trong báo cáo, giai đoạn 2021-2025, các cơ quan chức năng đã tổ chức 127 cuộc thanh tra, kiểm tra việc thực hiện pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan; xử phạt vi phạm hành chính 88 vụ việc, thu nộp ngân sách nhà nước hơn 2,5 tỷ đồng, đồng thời yêu cầu gỡ bỏ 6.157 đường dẫn, website vi phạm bản quyền trên không gian mạng.

Riêng 6 tháng đầu năm 2026, các cơ quan chức năng đã tổ chức 187 cuộc kiểm tra, xử phạt vi phạm hành chính 71 vụ việc với tổng số tiền hơn 1,3 tỷ đồng và yêu cầu gỡ bỏ 1.175 đường dẫn, website vi phạm bản quyền.

Số liệu trên phần nào phản ánh nỗ lực của các cơ quan chức năng trong phát hiện, ngăn chặn và xử lý hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan. Tuy nhiên, diễn biến phức tạp của vi phạm trên môi trường số cũng cho thấy cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các cơ quan thực thi, nâng cao năng lực chuyên môn, tăng cường ứng dụng công nghệ và bảo đảm nguồn lực cho công tác quản lý, giám sát, xử lý vi phạm. Đây là những điều kiện quan trọng để nâng cao hiệu quả bảo hộ quyền trong bối cảnh phương thức khai thác, phân phối nội dung ngày càng đa dạng.

Thúc đẩy hợp tác và phát triển thị trường

Yêu cầu hoàn thiện thể chế về quyền tác giả, quyền liên quan đồng thời gắn với định hướng phát triển văn hóa Việt Nam trong giai đoạn mới. Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện thể chế, khơi thông nguồn lực, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, thương hiệu sáng tạo và chủ quyền văn hóa số.

Những định hướng đặt ra yêu cầu tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định pháp luật về bản quyền, tạo hành lang pháp lý thuận lợi cho hoạt động sáng tạo, khai thác giá trị tác phẩm và phát triển các ngành công nghiệp văn hóa.

Ở bình diện quốc tế, việc hoàn thiện pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan còn nhằm bảo đảm tính tương thích với các điều ước quốc tế và cam kết thương mại mà Việt Nam tham gia, trong đó có Công ước Berne, Hiệp định TRIPS, Hiệp định CPTPP và Hiệp định EVFTA. Khi hoạt động sáng tạo, phân phối và khai thác nội dung ngày càng vượt qua ranh giới quốc gia, việc bảo đảm các chuẩn mực bảo hộ phù hợp, đồng thời nâng cao năng lực thực thi, sẽ góp phần tạo dựng môi trường pháp lý tin cậy, thúc đẩy hợp tác và phát triển thị trường bản quyền.

Các đại biểu có dịp trao đổi về những kết quả và khó khăn trong quá trình thi hành pháp luật. (Ảnh: THỤY PHƯƠNG)

Tại hội nghị, đại diện các bộ, ngành, địa phương, các nhà khoa học, chuyên gia, luật sư, hiệp hội và tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, quyền liên quan đã trình bày tham luận, trao đổi về những kết quả đạt được cũng như các khó khăn, bất cập trong quá trình thi hành pháp luật.

Các đại biểu đồng thời đề xuất giải pháp khắc phục những hạn chế, đóng góp ý kiến hoàn thiện Dự thảo Báo cáo tổng kết việc thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan và các văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành. Những ý kiến từ thực tiễn quản lý, sáng tạo, khai thác và bảo vệ quyền được kỳ vọng sẽ góp phần làm rõ các vấn đề cần ưu tiên xử lý, tạo cơ sở cho việc xây dựng chính sách sát với yêu cầu thực tế.

Trên cơ sở tổng kết thực tiễn và tiếp thu ý kiến của các cơ quan, tổ chức, chuyên gia, việc nghiên cứu, đề xuất hoàn thiện thể chế về quyền tác giả, quyền liên quan sẽ có thêm căn cứ để xác định định hướng và lộ trình phù hợp, trong đó có chủ trương xây dựng Luật Bản quyền tác giả độc lập.

Định hướng góp phần hướng tới nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, đồng thời củng cố cơ chế bảo vệ thành quả lao động sáng tạo, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa tác giả, chủ sở hữu quyền và các chủ thể sử dụng tác phẩm. Qua đó, góp phần khuyến khích đầu tư vào lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, thúc đẩy hình thành thị trường bản quyền chuyên nghiệp, minh bạch, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.