Giữ gìn, phát huy các giá trị di sản văn hóa phi vật thể phải chuẩn mực và bài bản

Tròn một thập kỷ, sự kiện ghi danh không chỉ là niềm tự hào tôn vinh một giá trị tâm linh-văn hóa độc đáo của dân tộc, mà còn là chặng đường khẳng định sức sống bền bỉ và sự chuyển mình mạnh mẽ trong công tác bảo tồn, chuẩn hóa di sản. Trong suốt 10 năm qua, việc được UNESCO vinh danh đã giúp cộng đồng xã hội và bạn bè quốc tế có cái nhìn đúng đắn, khoa học và trân trọng hơn đối với di sản.

Đối với Việt Nam, sau thời gian dài khẳng định vị thế là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ hiện đang đứng trước thách thức và nhiệm vụ mới: Làm sao để bảo tồn di sản vừa mang tính cổ truyền (nguyên bản) vừa bảo vệ giữa dòng chảy thương mại hóa và không gian số hiện nay.

Bên cạnh đó, không giống như các di sản vật thể hay danh thắng tự nhiên, di sản văn hóa phi vật thể tồn tại trong trí nhớ, trong hoạt động diễn xướng, nghi lễ và những kỹ năng thực hành, làm nghề. Khi một thế hệ đi qua nếu không có sự tiếp nối, trao truyền, di sản có nguy cơ thất truyền.

Là một người dành trọn tâm huyết cho tín ngưỡng thờ Mẫu và nhiều năm phụng sự đạo Mẫu, Nghệ nhân Ưu tú Đặng Ngọc Anh không khỏi trăn trở. Ông cho rằng vấn đề cần quan tâm nhất hiện nay là tín ngưỡng thờ Mẫu đang có nguy cơ biến tướng, thương mại hóa và làm sai lệch lề lối. Nhiều nơi xuất hiện tình trạng phô trương, hầu đồng tùy tiện, thậm chí lợi dụng tín ngưỡng để phán truyền mang tính trục lợi.

“Dưới góc độ của một người thực hành lâu năm, tôi luôn trăn trở và kiên quyết đấu tranh bảo vệ sự thuần khiết của di sản. Hầu đồng là một nghi xướng tâm linh tôn nghiêm nhằm tri ân các vị anh hùng dân tộc, các vị Thánh Mẫu có công với đất nước. Tôi mong muốn cộng đồng đạo Mẫu, các thanh đồng đạo quan trên cả nước hãy đưa các giá hầu về đúng chuẩn mực cổ truyền: trang phục đúng quy chuẩn, âm nhạc Chầu văn đúng lề lối, phong thái nghiêm trang, không phung phí hay biến nghi lễ thành nơi phô trương vật chất. Giữ cho nghi lễ được thanh cao chính là giữ cho di sản sống đúng nghĩa”, Nghệ nhân Ưu tú Đặng Ngọc Anh chia sẻ.

Ông Đặng Ngọc Anh, Nghệ nhân Ưu tú trong lĩnh vực Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ. (Ảnh: TH)

Với tư duy của một người am hiểu lề lối cổ truyền, vừa đảm nhận chức Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn Văn hóa tín ngưỡng Việt Nam thuộc Hội Di sản văn hóa Việt Nam, Nghệ nhân Ưu tú Đặng Ngọc Anh đặc biệt nhấn mạnh đến tính chuẩn mực: thực hành đạo Mẫu phải gắn liền với giáo lý nhân văn sâu sắc, đúng tôn ti trật tự của nghi lễ cổ, đồng thời tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật hiện hành. Sự tiếp nối của ông không chỉ là giữ cho ngọn lửa di sản không tắt, mà là làm sạch, làm sáng và đưa Tín ngưỡng thờ Mẫu trở thành một sinh hoạt văn hóa tâm linh có tổ chức bài bản, xứng tầm là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa và nhiều nghệ nhân Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, tinh thần “hành động” trong bảo tồn và phát huy các giá trị di sản cần được đề cao và cụ thể hóa bằng những giải pháp thiết thực, bài bản và chặt chẽ hơn từ cả cơ quan quản lý lẫn chính những người trực tiếp thực hành di sản.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Tất Kim Hùng, Phó Chủ nhiệm Thường trực Câu lạc bộ Bảo tồn Văn hóa Thờ Mẫu và Hát Văn Hà Nội cho rằng, di sản phi vật thể không nằm yên trong sách vở hay bảo tàng mà sống động trong tâm thức, trong từng nhịp trống chầu, điệu hát văn, phong thái hầu bóng và triết lý nhân văn tôn vinh người Mẹ cùng các Anh hùng dân tộc. Ông Hùng mong muốn cộng đồng thanh đồng, thủ nhang trên cả nước cùng chung tay giữ gìn sự trang nghiêm, chuẩn mực trong không gian và nghi lễ thờ tự.

Bên cạnh đó, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Tất Kim Hùng cũng đề xuất cần đẩy mạnh công tác trao truyền, đào tạo bài bản cho thế hệ trẻ thông qua việc phối hợp giữa các câu lạc bộ di sản và cơ quan quản lý văn hóa để giúp thế hệ kế thừa hiểu đúng để thực hành đúng bởi theo ông Hùng “nếu họ tiếp nhận di sản bằng sự lệch chuẩn, di sản sẽ bị đứt gãy hoặc biến dạng”.

Ý kiến chung của nhiều nghệ nhân thực hành tín ngưỡng mong muốn các câu lạc bộ, các Hội di sản phối hợp chặt chẽ hơn nữa với các cơ quan quản lý văn hóa để mở các lớp truyền dạy tri thức chuẩn mực về Tín ngưỡng thờ Mẫu, từ ý nghĩa lịch sử của từng giá đồng, nét đẹp của trang phục cổ truyền, nghệ thuật âm nhạc Hát văn chuẩn mực, cho đến quy chuẩn ứng xử của người làm thanh đồng.

Nghệ nhân Ưu tú Đặng Ngọc Anh trong một lần Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu. (Ảnh: TH)

Nói về ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số trong quản lý, lan tỏa di sản, Nghệ nhân Ưu tú Đặng Ngọc Anh đề xuất: "Trong thời đại mới, việc gìn giữ di sản không thể đứng ngoài dòng chảy công nghệ. Chúng ta cần ứng dụng tư liệu số, công nghệ truyền thông để lan tỏa nét đẹp văn hóa Mẫu tới công chúng trong và ngoài nước một cách trực quan, minh bạch”.

Ông Ngọc Anh cũng mong kỷ niệm Ngày quốc tế Di sản văn hóa phi vật thể là dịp để mỗi cá nhân gìn giữ di sản nhìn lại trách nhiệm của mình, giữ cho điệu hát văn luôn trong và giá đồng luôn trang nghiêm. Đó chính là cách để họ tri ân và đóng góp vào kho tàng di sản văn hóa phi vật thể của toàn nhân loại.