Đề nghị ngăn chặn lợi dụng việc nhận con nuôi để mua bán, lấy mô, tạng trẻ em

Chiều 2/11, thảo luận về dự thảo Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi), các đại biểu Quốc hội đề nghị tiếp tục hoàn thiện những quy định nhằm bảo vệ trẻ em trong quá trình giải quyết việc cho, nhận con nuôi, đặc biệt là phòng ngừa hành vi lợi dụng, kiểm soát xung đột lợi ích và xử lý các trường hợp vi phạm pháp luật.

Không để việc nhận con nuôi trở thành vỏ bọc cho hành vi phạm tội

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung (Đoàn Thành phố Hồ Chí Minh) đánh giá cao việc dự thảo đã bổ sung các quy định về hành vi bị nghiêm cấm, xác minh trẻ bị bỏ rơi và bảo vệ trẻ khi hủy quyết định nuôi con nuôi. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng cần thiết kế thêm cơ chế phát hiện nguy cơ trước khi trẻ được giao nhận, đưa ra khỏi nơi cư trú hoặc rơi vào tay người có mục đích bất hợp pháp.

“Nhận con nuôi là để mở cửa một mái ấm cho trẻ em. Không thể để thủ tục nhân văn ấy trở thành cánh cửa cho hành vi mua bán, chuyển giao hay lạm dụng trẻ em”, đại biểu nhấn mạnh.

Góp ý Điều 5 về các hành vi bị nghiêm cấm, đại biểu đề nghị bổ sung quy định nghiêm cấm lợi dụng việc cho, nhận con nuôi để tuyển mộ, chuyển giao, tiếp nhận, vận chuyển hoặc đưa trẻ em đi nhằm mua bán người, bóc lột hoặc lấy mô, bộ phận cơ thể; nghiêm cấm gắn việc nhận nuôi với yêu cầu hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể hoặc bất kỳ can thiệp y tế trái pháp luật nào.

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung (Đoàn Thành phố Hồ Chí Minh).

Đối với Điều 14 về điều kiện của người nhận con nuôi, đại biểu đề nghị quy định người đã bị kết án về tội mua bán người, mua bán hoặc chiếm đoạt mô, bộ phận cơ thể người không được nhận con nuôi. Việc thẩm tra phải áp dụng với cả hai người trong cặp vợ chồng và những người có vai trò thực tế trong việc chăm sóc trẻ.

Đại biểu cũng đề nghị tại Điều 4 phải có báo cáo đánh giá trẻ và phương án chăm sóc, làm rõ hoàn cảnh, nhu cầu, ý kiến của trẻ, việc xác minh người thân và các phương án chăm sóc đã được xem xét. Đối với trường hợp nhận con nuôi có yếu tố nước ngoài, hồ sơ cần thể hiện kết quả tìm kiếm gia đình phù hợp tại Việt Nam.

Đáng chú ý, đại biểu đề nghị không chỉ xác minh đối với trẻ bị bỏ rơi mà phải kiểm tra trong mọi trường hợp có dấu hiệu bất thường. Khi hồ sơ thiếu nhất quán, có môi giới thúc ép, khoản tiền không minh bạch, yêu cầu đưa trẻ đi gấp hoặc đặt điều kiện liên quan đến can thiệp y tế, cơ quan có thẩm quyền phải tạm dừng giao nhận, bảo đảm an toàn cho trẻ và chuyển thông tin đến các cơ quan liên quan để xác minh.

Kiểm soát lợi ích tài chính, bảo vệ quyền lợi của trẻ khi phát hiện vi phạm

Đại biểu Dương Khắc Mai (Đoàn Lâm Đồng) tập trung góp ý về nguy cơ xung đột lợi ích tài chính tại khoản 3 Điều 12 của dự thảo luật.

Theo đại biểu, dự thảo cho phép sử dụng một phần khoản đóng góp của người nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài nhận trẻ tại cơ sở trợ giúp xã hội để chi trả thù lao cho nhân viên cơ sở.

Trong khi đó, cơ sở trợ giúp xã hội vừa tham gia rà soát, đánh giá, đề nghị giải quyết cho trẻ làm con nuôi, vừa thể hiện ý kiến đồng ý bằng văn bản.

Đại biểu cho rằng đây là nguy cơ xung đột lợi ích cần phòng ngừa, không phải nhận định đã có trục lợi.

Đại biểu Dương Khắc Mai (Đoàn Lâm Đồng).

Vì vậy, đại biểu đề nghị quy định khoản đóng góp phải được quản lý, hạch toán minh bạch, chịu kiểm tra; thù lao căn cứ vào công việc thực tế, theo định mức, không gắn với số trẻ được cho làm con nuôi hoặc kết quả ghép trẻ. Khoản đóng góp cũng không được chi phối việc đánh giá, đề xuất và đồng ý cho trẻ làm con nuôi.

Liên quan đến khoản 4 Điều 23, đại biểu Dương Khắc Mai đề nghị bảo vệ những quyền, lợi ích hợp pháp đã phát sinh của trẻ khi quyết định nuôi con nuôi bị hủy bỏ, thu hồi.

Theo đại biểu, có trường hợp trẻ đã sống nhiều năm trong gia đình nuôi, phát sinh quyền tài sản, quyền thừa kế hoặc các giao dịch do người đại diện xác lập. Nếu thiếu nguyên tắc xử lý, việc khắc phục quyết định trái pháp luật có thể gây thiệt hại cho trẻ không có lỗi.

Đại biểu đề nghị không buộc con nuôi hoàn trả chi phí chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục đã được thực hiện; người có lỗi phải chịu trách nhiệm bồi thường theo pháp luật.

Đối với Điều 27, đại biểu cho rằng không còn khả năng trực tiếp chăm sóc trẻ không đồng nghĩa với việc phải chấm dứt quan hệ nuôi con nuôi. Trước khi quyết định, Tòa án cần xem xét khả năng giám hộ, chăm sóc trong gia đình nuôi, nguyện vọng, sự gắn bó và quyền lợi lâu dài của trẻ.

Cùng quan tâm đến việc xử lý các trường hợp vi phạm, đại biểu Nguyễn Thị Hồng Hạnh (Đoàn Thành phố Hồ Chí Minh) đồng tình với quy định giao cơ quan đã ban hành quyết định nuôi con nuôi thẩm quyền hủy bỏ, thu hồi quyết định đó.

Theo đại biểu, đối với những trường hợp vi phạm điều cấm thuộc diện phải hủy bỏ, thu hồi, việc chuyển sang thủ tục tố tụng tại Tòa án có thể kéo dài thời gian xử lý và phát sinh hậu quả không mong muốn.

Tuy nhiên, đại biểu đề nghị rà soát sự thống nhất giữa điểm c khoản 1 Điều 23 và điểm c khoản 2 Điều 27. Những hành vi như bóc lột sức lao động, xâm hại tình dục, ngược đãi, hành hạ con nuôi đang được quy định với các hình thức xử lý khác nhau.

Đại biểu đề nghị phân định rõ: hành vi xảy ra trong quá trình giải quyết, làm ảnh hưởng đến tính hợp pháp của quyết định thì xem xét hủy bỏ, thu hồi; còn hành vi xảy ra sau khi quan hệ nuôi con nuôi được xác lập thì xem xét chấm dứt việc nuôi con nuôi.

Bộ trưởng Tư Pháp Hoàng Thanh Tùng phát biểu giải trình.

Các ý kiến góp ý đều tập trung vào yêu cầu hoàn thiện cơ chế phòng ngừa, phát hiện và xử lý vi phạm, đồng thời bảo đảm quyền lợi của trẻ em trong quá trình giải quyết việc nuôi con nuôi.

Giải trình, làm rõ các vấn đề đại biểu Quốc hội quan tâm, Bộ trưởng Tư Pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, dự thảo Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi) đã cơ bản bao quát các nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, không nơi nương tựa, bị bạo lực, xâm hại hoặc có cha mẹ không còn khả năng chăm sóc, nuôi dưỡng.

Đối với khoản tiền bù đắp chi phí trong nuôi con nuôi, đây là quy định được kế thừa từ luật hiện hành, song cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế kiểm soát nhằm ngăn ngừa lạm thu, tiêu cực và xung đột lợi ích. Đặc biệt, việc hủy bỏ quyết định nuôi con nuôi hoặc chấm dứt việc nuôi con nuôi phải được cân nhắc thận trọng, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em. Dự thảo cũng không loại trừ quyền nhận thừa kế của trẻ đã được cho làm con nuôi đối với di sản của cha mẹ đẻ theo quy định của Bộ luật Dân sự.

Cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục rà soát, tiếp thu ý kiến đại biểu, hoàn thiện các quy định về điều kiện nhận con nuôi, thẩm quyền giải quyết và trách nhiệm của các cơ quan liên quan, bảo đảm lấy lợi ích tốt nhất của trẻ em làm trung tâm.