Đánh thức tiềm năng dược liệu quý

Người dân thu hoạch cây nhân trần.

Theo đánh giá của các nhà khoa học, Tuyên Quang có trên 1.100 loài cây thuốc thuộc 184 họ, 662 chi thực vật, được đánh giá là địa phương có mức độ đa dạng về cây thuốc lớn nhất cả nước. Tổng diện tích dược liệu trên địa bàn tỉnh ước đạt 22.573 ha.

Nhiều loài cây thuốc quý từng được coi là “đặc sản vùng cao” như bách hợp, cẩu tích, đẳng sâm, hà thủ ô đỏ, hoàng tinh, kim ngân, ngũ bội tử, ngũ gia bì gai, thạch hộc, tục đoạn... Toàn tỉnh hiện có trên 60 loài cây thuốc thuộc diện bảo tồn cấp quốc gia. Đây là nguồn tài nguyên quý, tạo lợi thế để Tuyên Quang phát triển vùng dược liệu hàng hóa, gắn với chế biến, nâng cao giá trị sản phẩm và bảo tồn nguồn gen.

Không chỉ có nguồn tài nguyên phong phú, Tuyên Quang còn sở hữu kho tàng tri thức bản địa về sử dụng cây thuốc. Nhiều cộng đồng dân tộc, đặc biệt là người Dao, từ lâu đã lưu giữ những bài thuốc gia truyền, kinh nghiệm nhận biết, thu hái và sử dụng các loại cây thuốc trong chăm sóc sức khỏe. Tuy nhiên, trước đây phần lớn dược liệu được khai thác trực tiếp từ tự nhiên. Việc thu hái trong thời gian dài nhưng chưa chú trọng bảo tồn, nhân giống khiến một số loài cây thuốc quý đứng trước nguy cơ suy giảm.

Đồng chí Giang Đức Hiệp, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh, cho biết: “Tuyên Quang có nguồn tài nguyên cây dược liệu rất phong phú, trong đó nhiều loài có giá trị kinh tế và giá trị bảo tồn cao. Đây là lợi thế để tỉnh phát triển các vùng dược liệu theo hướng hàng hóa. Tuy nhiên, cần lựa chọn những cây phù hợp với điều kiện sinh thái từng địa phương, gắn sản xuất với chế biến, tiêu thụ và bảo tồn nguồn gen để phát triển bền vững”.

Liên kết để nâng giá trị dược liệu

Tại phường Hà Giang 1, HTX Dược liệu Nam dược Mạc Minh được thành lập năm 2020, hoạt động chính trong lĩnh vực bào chế, kinh doanh thuốc Đông y gia truyền, trồng cây dược liệu và bảo tồn những bài thuốc hay, cây thuốc quý.

Từ nền tảng những bài thuốc gia truyền, HTX từng bước xây dựng vùng nguyên liệu gắn với sản xuất, chế biến. Hiện HTX liên kết với các hộ dân phát triển khoảng 5 ha cây dược liệu như quýt bông, huyết dụ. HTX hỗ trợ giống, phân bón, chi trả công chăm sóc và thu mua nguyên liệu. Nhờ được bảo đảm đầu ra, người dân yên tâm sản xuất, nhiều hộ chuyển một phần diện tích trồng ngô, khoai hiệu quả thấp sang trồng dược liệu, nâng cao giá trị trên cùng diện tích đất.

Không dừng ở thu mua nguyên liệu, HTX còn bào chế thành các sản phẩm thuốc Đông y gia truyền và trà thảo mộc. Các sản phẩm được đăng ký, kiểm định chất lượng, có mã QR, mã vạch và tem truy xuất thông tin, từng bước mở rộng thị trường tiêu thụ ra nhiều tỉnh thành.

Tại Nặm Đăm, xã Quản Bạ, cây dược liệu cũng đang trở thành hướng phát triển kinh tế hiệu quả. Nhiều hộ dân chuyển diện tích trồng ngô, lúa sang trồng atiso, đương quy. Bước đầu, những loại cây này cho hiệu quả kinh tế cao hơn 2 - 3 lần, nhiều hộ có thu nhập hàng trăm triệu đồng mỗi năm. Để khắc phục tình trạng sản xuất tự phát, HTX Cộng đồng Nặm Đăm được thành lập, giúp người dân tổ chức sản xuất theo nhu cầu thị trường, bảo đảm đầu ra và chế biến sản phẩm.

Anh Lý Tà Rèn, Giám đốc HTX Cộng đồng Nặm Đăm, cho biết: “Trước đây, người dân chủ yếu trồng dược liệu theo hình thức tự phát nên hiệu quả chưa cao. Cây dược liệu có giá trị kinh tế nhưng đòi hỏi kỹ thuật trồng và chăm sóc bài bản. Từ khi HTX được thành lập, người dân được hướng dẫn kỹ thuật, tổ chức sản xuất theo nhu cầu thị trường, đồng thời được hỗ trợ đầu ra và chế biến sản phẩm. Qua đó, từng bước nâng cao giá trị cây dược liệu và giúp người dân yên tâm gắn bó với mô hình”.

Cùng với tổ chức sản xuất, HTX chú trọng bảo tồn nguồn gen cây thuốc quý của người Dao. Vườn ươm rộng 3.000 m2 hiện lưu giữ hơn 100 loài dược liệu, đồng thời nhân giống một số loại cây như bình vôi, cơm cháy, đương quy đỏ, kim ngân, atiso... Vườn đã cung cấp giống cho hơn 5 ha trồng dược liệu, 10 ha trồng dưới tán rừng và hơn 40 hộ dân có nương, vườn nhàn rỗi.

Dược liệu ở Nặm Đăm cũng được kết hợp với phát triển du lịch thông qua các bài thuốc ngâm chân, tắm truyền thống, cao thuốc và những sản phẩm chăm sóc sức khỏe của người Dao. Nhờ cây dược liệu, đời sống người dân từng bước được cải thiện.

Từ những mô hình thực tế, có thể thấy khi được phát triển theo hướng bền vững, gắn trồng với bảo tồn, chế biến và thị trường tiêu thụ, cây dược liệu không chỉ tạo sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân mà còn góp phần gìn giữ nguồn gen quý và những giá trị y học truyền thống. Đây cũng là hướng để Tuyên Quang phát huy hiệu quả tiềm năng, biến lợi thế về nguồn tài nguyên và tri thức bản địa thành giá trị kinh tế bền vững.

Bài, ảnh: Khánh Huyền