Chính sách kiểm soát thuốc lá trước yêu cầu mới

Trong nhiều năm qua, các chính sách kiểm soát thuốc lá, ngăn chặn việc sử dụng cũng như phòng chống tác hại thuốc lá ở hầu hết các quốc gia được xây dựng quanh một đối tượng chủ yếu là thuốc lá điếu truyền thống. Từ thuế, cấp phép, tiêu chuẩn kỹ thuật đến cảnh báo sức khỏe, phần lớn công cụ quản lý đều hướng vào sản phẩm có quá trình đốt cháy và tạo khói.

Tuy nhiên, hiện nay, với sự xuất hiện ngày càng nhiều của các sản phẩm nicotine thế hệ mới như thuốc lá nung nóng, thuốc lá điện tử, túi nicotine và các dạng sản phẩm không khói khác đang đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận lại cách tiếp cận trong chính sách quản lý các sản phẩm thuốc lá hiện nay.

Điểm thay đổi quan trọng không chỉ nằm ở việc thị trường có thêm nhiều loại sản phẩm, mà còn ở sự khác biệt về công nghệ, cách sử dụng, thành phần, phương thức phát thải và mức độ rủi ro giữa từng nhóm sản phẩm.

Khi thị trường thuốc lá không còn chỉ xoay quanh thuốc lá điếu truyền thống, việc áp dụng một khuôn khổ quản lý chung cho tất cả sản phẩm rất có thể không còn phù hợp. Thực tế này buộc chính phủ các quốc gia phải chuyển từ cách quản lý chung sang cách tiếp cận phân loại, trong đó mỗi nhóm sản phẩm cần được đánh giá và kiểm soát theo đặc tính riêng.

Tại Liên minh châu Âu (EU), Chỉ thị Sản phẩm Thuốc lá (TPD) do EU ban hành đã tạo ra một khung quản lý tương đối thống nhất đối với các sản phẩm thuốc lá và nicotine. Trong đó bao gồm định nghĩa pháp lý, yêu cầu công bố thành phần, tiêu chuẩn kỹ thuật, cảnh báo sức khỏe, cơ chế truy xuất nguồn gốc và báo cáo dữ liệu.

Cách tiếp cận trên của EU cho thấy quản lý hiện đại không chỉ dừng ở việc cho phép hay không cho phép lưu hành, mà còn đặt trọng tâm vào minh bạch thông tin, kiểm soát chất lượng và theo dõi sản phẩm trong suốt quá trình có mặt trên thị trường.

Hoa Kỳ lại lựa chọn một mô hình có tính thẩm định sâu hơn đối với từng dòng sản phẩm khi Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) không áp dụng một cơ chế chung cho tất cả sản phẩm nicotine, mà thiết lập các quy trình đánh giá riêng.

Theo quy định của FDA, mỗi sản phẩm thuốc lá mới muốn lưu hành hợp pháp phải trải qua quá trình thẩm định trước khi đưa ra thị trường và chứng minh đáp ứng các tiêu chí về bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Đây là điểm đáng chú ý, bởi chính sách không chỉ phân biệt sản phẩm hợp pháp và bất hợp pháp, mà còn từng bước đánh giá sản phẩm dựa trên bằng chứng khoa học, mức độ rủi ro và tác động tổng thể đối với cộng đồng.

Dù nhập cuộc muộn hơn so với nhiều thị trường lớn, Trung Quốc cũng đang từng bước hoàn thiện khung quản lý đối với các sản phẩm nicotine mới. Việc xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật cho thuốc lá nung nóng và túi nicotine với các yêu cầu từ nguyên liệu, thiết bị, phương pháp thử nghiệm cho đến nhãn cảnh báo và tiêu chí an toàn, cho thấy xu hướng chủ động thiết lập công cụ quản lý từ sớm.

Đây là bước đi nhằm tránh để thị trường phát triển tự phát, sau đó mới xử lý các hệ quả về chất lượng sản phẩm, buôn lậu hoặc khó khăn trong kiểm soát người sử dụng.

Nhìn từ kinh nghiệm quốc tế, có thể thấy chính sách kiểm soát thuốc lá đang bước vào một chu kỳ đổi mới. Trọng tâm không còn chỉ là thuốc lá điếu truyền thống, mà mở rộng sang quản lý các sản phẩm cung cấp nicotine cho người sử dụng với nhiều loại sản phẩm, đặc tính kỹ thuật và mức độ rủi ro khác nhau.

Trong bối cảnh đó, câu hỏi đặt ra không còn là có nên quản lý các sản phẩm nicotine mới hay không, mà là quản lý như thế nào để vừa bảo vệ sức khỏe cộng đồng, vừa hạn chế thị trường phi chính thức và nâng cao hiệu quả thực thi.

Bên cạnh mục tiêu giúp người hút thuốc cai thuốc hoàn toàn, một số nhà hoạch định chính sách cho rằng, cần tính đến các giải pháp dành cho nhóm người hút thuốc trưởng thành chưa thể từ bỏ nicotine sau nhiều lần cố gắng. Cách tiếp cận này xuất phát từ thực tế cai thuốc lá hoàn toàn vẫn là thách thức lớn đối với nhiều người hút thuốc lâu năm.

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), chỉ khoảng 10% người hút thuốc trưởng thành cai thuốc thành công mỗi năm. Điều đó cho thấy, vẫn còn một bộ phận đáng kể tiếp tục sử dụng nicotine, dù đã nhiều lần nỗ lực từ bỏ.

Trong bối cảnh ấy, chính sách y tế công cộng phải đối diện với câu hỏi thực tế hơn, ngoài việc khuyến khích cai thuốc, có thể giảm phơi nhiễm với các chất độc hại từ quá trình đốt cháy khi hút thuốc lá điếu truyền thống cho nhóm người vẫn tiếp tục sử dụng nicotine hay không?

Nhờ điều chỉnh chính sách quản lý phù hợp, Thụy Điển đã trở thành quốc gia "không khói thuốc" đầu tiên, với tỷ lệ hút thuốc lá truyền thống hiện chỉ còn 3,7%. (Ảnh: Smoke Free Sweden)

Từ thực tế đó, Nhóm Nghị sĩ về Giảm tác hại thuốc lá tại Quốc hội Hoa Kỳ được thành lập, thúc đẩy cách tiếp cận bổ sung cho chính sách kiểm soát thuốc lá truyền thống. Trọng tâm của hướng tiếp cận này là phân biệt rõ giữa sản phẩm đốt cháy và không đốt cháy, đồng thời khuyến khích nghiên cứu sâu hơn về mức độ rủi ro của từng nhóm sản phẩm nicotine. Đây không phải là sự thay thế mục tiêu cai thuốc, mà là nỗ lực mở rộng công cụ chính sách đối với nhóm người hút thuốc trưởng thành chưa thể cai thuốc hoàn toàn.

Đáng chú ý, giảm tác hại không đồng nghĩa với nới lỏng quản lý. Ngược lại, các thảo luận tại Hoa Kỳ vẫn nhấn mạnh việc ngăn chặn thanh thiếu niên tiếp cận nicotine, tăng cường giáo dục sức khỏe, kiểm soát hoạt động tiếp thị và nâng cao nhận thức của người dân, nhân viên y tế về các lựa chọn đang tồn tại trên thị trường. Nói cách khác, giảm tác hại chỉ có ý nghĩa khi được đặt trong một khung quản lý nghiêm ngặt, có dữ liệu khoa học, có tiêu chuẩn kỹ thuật và có cơ chế giám sát hiệu quả.

Do đó, với kinh nghiệm quốc tế cho thấy, nếu thiếu khung quản lý phù hợp, khoảng trống chính sách có thể tạo điều kiện cho sản phẩm thuốc lá không rõ nguồn gốc, không được kiểm soát chất lượng và không bảo đảm tiêu chuẩn an toàn len lỏi vào thị trường.

Khi đó, mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng không những không đạt được, mà còn phát sinh thêm rủi ro từ thị trường phi chính thức. Ngược lại, một khung quản lý dựa trên dữ liệu khoa học, phân loại rủi ro và kiểm soát nghiêm ngặt chất lượng và đặt ưu tiên cao nhất vào sức khỏe cộng đồng có thể giúp các cơ quan nhà nước nắm được quy mô thị trường, đánh giá sản phẩm, xử lý triệt để các hành vi vi phạm nhằm bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng tốt hơn, nhất với nhóm thanh thiếu niên khỏi nguy cơ tiếp cận các sản phẩm chứa chất nicotine.