Báu vật trống nêm Bản Péo

Trời chớm lạnh, căn nhà gỗ của ông Hoàng Văn Sinh ở Bản Péo đượm nồng mùi khói bếp. Nằm trang trọng ngay cạnh bàn thờ gia tiên, chiếc trống nêm dẹt mộc mạc bên cạnh bộ kèn pí lè, chiêng, chũm chọe. Với người ngoài, đó là những nhạc cụ dân tộc lạ mắt; nhưng với đồng bào Dao đỏ nơi đây, chiếc trống nêm chính là “vật linh” canh giữ nếp nhà.

Ông Hoàng Văn Sinh và chiếc trống nêm tự tay mình làm.

Gắn bó với nghiệp thầy cúng từ năm 30 tuổi, sau mốc làm lễ Cấp sắc khi mới 17 tuổi, ông Sinh hiểu từng nhịp đập, từng hơi thở của văn hóa dân tộc. Ông nhẹ tay xoa lên mặt trống nhẵn bóng, chậm rãi bảo: “Ở đây, trống không phải để đánh gõ vui chơi thuần túy. Trống nêm là cầu nối giữa cõi âm và cõi dương, là lời thưa gửi của con người với thần linh và tổ tiên”.

Dù là lễ Cấp sắc, lễ cúng Bàn Vương hay các sự kiện lớn của đời người như đám cưới, đám tang, lễ trừ tà, tiếng trống nêm luôn là âm thanh đầu tiên cất lên để mở lời. Tiếng trống giục giã xua đi những xui rủi, đón bình an và kéo cả bản làng xích lại gần nhau hơn.

Tuy nhiên, để tạo nên một chiếc “trống thiêng”, người thợ phải tuân thủ những nguyên tắc tín ngưỡng ngặt nghèo. Đáng chú ý nhất là tập tục kiêng cữ không chế tác trống ở trong nhà. “Nhà là nơi thờ tự linh thiêng, có tổ tiên trú ngụ nên tuyệt đối tránh gọt đẽo, gõ đập ồn ào. Muốn làm trống, tôi phải dựng một túp lán riêng” - ông Sinh chia sẻ. Không chỉ vậy, từ khâu chọn gỗ đến ngày bắt tay chế tác, người Dao đỏ đều phải xem ngày lành tháng tốt rất kỹ lưỡng.

Chuyện sấy da, đẽo nêm

Cái hay của chiếc trống nêm Bản Péo nằm ở sự kỳ công trong từng thớ gỗ, miếng da. Tang trống ngày trước là những khúc gỗ mít rỗng ruột hay gỗ sa mộc nhẹ nhưng chắc. Ngày nay, ông Sinh tỉ mỉ ghép từng thanh gỗ dày 1cm, cao chừng 20cm thành một tang trống dẹt tròn mỏng nhẹ. “Mỏng quá thì dễ vỡ, mà dày quá khi đánh tiếng bị um, không thoát được âm”, ông đúc kết.

Nhưng bí quyết tốn nhiều công phu nhất lại nằm ở khâu “sấy da”. Ông Sinh thường lặn lội chọn mua da của những con bò già trên 5 năm tuổi vì da dai, mỏng vừa phải và vang xa. Da lấy về được làm sạch, căng lên khung mai rồi treo lên gác bếp.

“Làm trống sợ nhất là vội lửa”, ông Sinh nói. “Lửa to là da giòn gãy, trống hỏng ngay. Phải sấy lửa liu riu, đều đặn ròng rã suốt một tháng trời cho miếng da khô từ từ, ngấm khói gác bếp. Khô rồi mới mang cắt miếng, ngâm nước suối cho mềm ra để đóng vào tang”.

Điểm độc đáo nhất khiến chiếc trống có tên gọi “trống nêm” chính là việc tuyệt đối không sử dụng bất kỳ chiếc đinh kim loại nào. Người thợ đục lỗ quanh hai miếng da thuộc, lấy dây mây dẻo vặn xoắn để níu chặt hai mặt trống. Sau đó, họ đan chéo dải mây và dùng búa đóng hàng trăm chiếc nêm gỗ nhỏ xung quanh thân trống.

Mỗi chiếc nêm làm từ gỗ xoan hoặc gỗ lát, được chẻ mỏng, vát chéo với kích thước đều tăm tắp tầm 3 - 4cm. Một chiếc trống cần từ 200 đến 300 chiếc nêm như thế. Khi đóng đủ 3 hàng nêm chắc nịch, các đầu nêm xòe ra xung quanh trông giống như hình mặt trời rực rỡ - biểu tượng cho sức sống và niềm tin của người Dao. Cái hay của kỹ thuật này là qua thời gian, nếu mặt trống bị chùng do độ ẩm, người ta không cần tháo ra làm lại, chỉ cần gõ đóng sâu thêm các nêm gỗ là mặt trống lại căng nẩy, vang lừng.

Ông Hoàng Văn Sinh giới thiệu sản phẩm trống nêm.

Ráp xong chiếc trống đã khó, nhưng việc “thẩm âm” mới là bài thi quyết định đẳng cấp của người thợ giỏi. Một chiếc trống nêm đạt chuẩn là khi gõ lên, người đứng xa ngút ngàn vẫn nghe tiếng vang trầm hùng, nhưng người đứng ngay bên cạnh lại không cảm thấy chói tai. “Cái này không có sách vở nào dạy, hoàn toàn phụ thuộc vào đôi tai và cảm nhận tích lũy qua mấy mươi năm làm nghề”, ông Sinh bộc bạch. Mỗi chiếc trống đòi hỏi ông phải dành trọn 2 đến 3 ngày tỉ mẩn từng chi tiết.

Theo luật tục cổ, nghề làm trống nêm vốn chỉ truyền cho con trai trong dòng họ để phục vụ việc cúng bái của gia tộc. Tuy nhiên, vài năm trở lại đây, khi làn sóng du lịch trải nghiệm tìm về Bản Péo, chiếc trống nêm dưới bàn tay ông Sinh đã có một đời sống mới.

Khách du lịch tìm đến căn lán nhỏ của ông không chỉ để ngắm nhìn chiếc trống dẹt kỳ lạ, mà còn để mê mải nghe ông kể câu chuyện thuộc da, sấy lửa bên túp lán giữa rừng. Anh Trần Minh Đức, một du khách từ Hà Nội hào hứng chia sẻ: “Lần đầu tiên được tận mắt chứng kiến quy trình làm một chiếc trống hoàn toàn không dùng đến một chiếc đinh sắt nào. Chiếc trống nêm không chỉ là một nhạc cụ, mà là một tác phẩm nghệ thuật chứa đựng trọn vẹn tri thức và tâm hồn của đồng bào Dao đỏ”. Nhiều du khách đã đặt mua trống về trang trí, làm quà lưu niệm với giá từ 1,6 đến 2 triệu đồng/chiếc. Chiếc trống nêm vì thế vừa giúp gia đình có thêm nguồn thu nhập ổn định, vừa tự hào trở thành một “đại sứ văn hóa” nhỏ bé đưa nét đẹp Bản Péo vươn xa.

Giữa mênh mang đại ngàn, tiếng trống nêm của nghệ nhân Hoàng Văn Sinh vẫn ngân vang trầm bổng. Âm thanh ấy không chỉ báo hiệu những nghi lễ thiêng liêng của bản làng, mà còn là lời thầm thì của núi rừng, là câu chuyện lịch sử và niềm tự hào dân tộc được gìn giữ vẹn nguyên qua từng nấc nêm gỗ mộc mạc ở Bản Péo.

Giang Lam